नातेसंबंध (Blood Relations): पिढी वृक्ष पद्धत (Family Tree), सांकेतिक नातेसंबंध व शॉर्टकट पद्धती
नातेसंबंध (Blood Relations): पिढी वृक्ष पद्धत (Family Tree), सांकेतिक नातेसंबंध व शॉर्टकट पद्धती या घटकामध्ये महत्त्वाच्या नात्यांची सूची, सोडवून दाखवलेले उदाहरण, पुरुष व्यक्ती: या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
| पिढी (Generation) | पितृकडील नाती (Paternal) | मातृकडील नाती (Maternal) | विवाहसंबंधातून आलेली नाती (In-laws) |
|---|---|---|---|
| २ री पूर्व पिढी (+२) (Grandparents) |
आजोबा (Paternal Grandfather), आजी (Paternal Grandmother) | आजोबा (Maternal Grandfather), आजी (Maternal Grandmother) | पती/पत्नीचे आजोबा, आजी |
| १ ली पूर्व पिढी (+१) (Parents) |
वडील (Father), काका (Uncle), आत्या (Aunt) | आई (Mother), मामा (Maternal Uncle), मावशी (Maternal Aunt), मामी (Maternal Aunt) | सासरे (Father-in-law), सासू (Mother-in-law) |
| समान पिढी (०) (Self Generation) |
स्वतः, भाऊ (Brother), बहीण (Sister), चुलत भाऊ/बहीण (Cousin), आत्तेभाऊ/बहीण | मामे भाऊ/बहीण (Cousin), मावस भाऊ/बहीण (Cousin) | पती, पत्नी, दीर, भावजी, मेव्हणा (Brother-in-law), नणंद, मेव्हणी, वहिनी, साळी (Sister-in-law), दाजी |
| १ ली पुढील पिढी (−१) (Children) |
मुलगा (Son), मुलगी (Daughter), पुतण्या (Nephew - भावाचा मुलगा), पुतणी (Niece - भावाची मुलगी) | भाचा (Nephew - बहिणीचा मुलगा), भाची (Niece - बहिणीची मुलगी) | जावई (Son-in-law), सून (Daughter-in-law) |
| २ री पुढील पिढी (−२) (Grandchildren) |
नातू (Grandson - मुलाचा मुलगा), नात (Granddaughter - मुलाची मुलगी) | नातू (दौहित्र - मुलीचा मुलगा), नात (दौहित्री - मुलीची मुलगी) | नातसून (Granddaughter-in-law), नातजावई (Grandson-in-law) |
२. परीक्षेत विचारले जाणारे ३ प्रमुख प्रश्नप्रकार व सोडवण्याच्या ट्रिक्स (Types of Problems)
एका व्यक्तीकडे बोट दाखवून किंवा छायाचित्राकडे निर्देश करून दिलेली विधाने.
ट्रिक: विधानाच्या शेवटाकडून (माझ्या वडिलांच्या मुलाची...) सुरुवात करून स्वतःवर नाते लागू करत पुढे यावे.
कुटुंबात ५-६ सदस्य दिले असतात आणि त्यांच्यातील परस्परांचे नाते सांगितले जाते.
ट्रिक: संपूर्ण माहिती वाचून कौटुंबिक वृक्ष (Family Tree) टप्प्याटप्प्याने कागदावर आखावा.
चिन्हांचा वापर केला जातो: P + Q म्हणजे P हे Q चे वडील आहेत.
ट्रिक: लिंग (Gender) व पिढीचा स्तर (Generation Gap) तपासून चुकीचे पर्याय थेट वगळावे (Elimination).
३. सांकेतिक नातेसंबंध सोडवण्याची 'Generation Gap & Gender Elimination' सुपरफास्ट ट्रिक
TCS-IBPS व MPSC परीक्षेत सांकेतिक नातेसंबंधांचे मोठे समीकरण दिले जाते. प्रत्येक समीकरणाचे चित्र काढत बसण्याऐवजी दोन पायऱ्या वापरा:
• आजोबा/आजी = +२
• भाऊ/बहीण/पती/पत्नी = ०
• मुलगा/मुलगी/पुतण्या = −१
समीकरणातील चिन्हांची बेरीज करून जर अपेक्षित पिढी अंतर जुळले तरच तो पर्याय योग्य ठरतो.
३. ब. सर्व नातेसंबंधांचा मराठी-इंग्रजी द्विभाषिक मास्टर तक्ता (Comprehensive Relation Matrix)
स्पर्धा परीक्षांमध्ये इंग्रजी प्रश्नांचे मराठी भाषांतर करताना अनेकदा गोंधळ होतो (उदा. Uncle चा अर्थ काका किंवा मामा असा दोन्ही होतो). हा गोंधळ टाळण्यासाठी खालील तक्ता तोंडपाठ असावा:
| मराठी नातेसंबंध | इंग्रजी पारिभाषिक संज्ञा | परीक्षेतील अचूक अर्थ व स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| वडिलांचे वडील / आईचे वडील | Grandfather (Paternal / Maternal) | वडिलांकडील आजोबा किंवा आईकडील आजोबा |
| वडिलांची आई / आईची आई | Grandmother (Paternal / Maternal) | वडिलांकडील आजी किंवा आईकडील आजी |
| वडिलांचे भाऊ (काका / मोठे काका) | Uncle (Paternal Uncle) | वडिलांचे सख्खे किंवा चुलत भाऊ |
| आईचे भाऊ (मामा) | Maternal Uncle | आईचे सख्खे भाऊ (पत्नी मामी = Maternal Aunt) |
| वडिलांची बहीण (आत्या) | Aunt (Paternal Aunt) | आत्याचे पती म्हणजे काका किंवा मामा मानले जातात |
| आईची बहीण (मावशी) | Maternal Aunt | मावशीचे पती म्हणजे मावसा (Maternal Uncle) |
| काका, मामा, आत्या, मावशी यांची मुले | Cousin (Brother / Sister) | चुलत, मामे, आत्ये किंवा मावस भाऊ/बहीण (सख्खा भाऊ नव्हे) |
| भावाचा मुलगा / बहिणीचा मुलगा | Nephew | पुतण्या (भावाचा मुलगा) किंवा भाचा (बहिणीचा मुलगा) |
| भावाची मुलगी / बहिणीची मुलगी | Niece | पुतणी (भावाची मुलगी) किंवा भाची (बहिणीची मुलगी) |
| विवाहसंबंधातून होणारा Brother-in-law (पतीचा/पत्नीचा भाऊ किंवा बहिणीचा पती) | Brother-in-law | दीर (पतीचा लहान भाऊ), भावजी (पतीचा मोठा भाऊ), मेव्हणा (पत्नीचा भाऊ), दाजी (बहिणीचा पती) |
| विवाहसंबंधातून होणारी Sister-in-law (पतीची/पत्नीची बहीण किंवा भावाची पत्नी) | Sister-in-law | नणंद (पतीची बहीण), मेव्हणी (पत्नीची बहीण), वहिनी (भावाची पत्नी), साळी (पत्नीची लहान बहीण) |
| मुलाची पत्नी (सून) | Daughter-in-law | पुत्रवधू किंवा सून |
| मुलीचा पती (जावई) | Son-in-law | कन्यापती किंवा जावई |
४. विविध परीक्षांमध्ये विचारलेली मॉडेल सोडवलेली उदाहरणे (Step-by-Step Solved Examples)
उदा. १ (निर्देश पद्धत): एका स्त्रीकडे बोट दाखवून राहुल म्हणाला, "तिची आई ही माझ्या सासूची एकुलती एक मुलगी आहे." तर राहुलचे त्या स्त्रीशी काय नाते आहे?
उकल: विधानाच्या शेवटाकडून सोडवू:
• 'माझ्या (राहुलच्या) सासूची एकुलती एक मुलगी' = राहुलची पत्नी.
• आता विधान असे बनते: 'तिची (त्या स्त्रीची) आई राहुलची पत्नी आहे'.
• जर स्त्रीची आई राहुलची पत्नी असेल, तर राहुल त्या स्त्रीचे वडील (Father) आहेत.
→ उत्तर: वडील (किंवा विचारल्याप्रमाणे ती स्त्री राहुलची मुलगी आहे).
उदा. २ (माहिती कोडे): A हा B चा भाऊ आहे. C हे A चे वडील आहेत. D हा E चा भाऊ आहे. E ही B ची मुलगी आहे. येथे B हा पुरुष (वडील) आहे, तर D चे काका कोण?
उकल: कौटुंबिक वृक्ष काढू:
• A(+) — B(+); C(+) हे A आणि B चे वडील आहेत.
• B च्या खाली E(-) मुलगी आहे. E(-) — D(+) भाऊ-बहीण आहेत.
• B चे लिंग पुरुष असल्याने B हा D आणि E चा वडील आहे. B चा भाऊ A(+) आहे.
• B हा पुरुष (वडील) असल्याने, वडिलांचा भाऊ (काका) हा A होईल.
→ उत्तर: A (काका).
★ पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: नातेसंबंध क्विक फॅक्ट्स
स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत वारंवार विचारले जाणारे १५+ थेट वस्तुनिष्ठ प्रश्न व नियम:
| क्र. | परीक्षेतील महत्त्वाचा नातेसंबंध / प्रश्न | थेट अचूक नाते / उत्तर |
|---|---|---|
| १ | वडिलांच्या वडिलांना काय म्हणतात? | आजोबा (Paternal Grandfather) |
| २ | आईच्या भावाला काय म्हणतात? | मामा (Maternal Uncle) |
| ३ | वडिलांच्या बहिणीला (आत्या) काय म्हणतात? | आत्या (Paternal Aunt) |
| ४ | भावाच्या मुलाला काय म्हणतात? | पुतण्या (Nephew) |
| ५ | बहिणीच्या मुलीला काय म्हणतात? | भाची (Niece) |
| ६ | मुलाच्या पत्नीला काय म्हणतात? | सून (Daughter-in-law) |
| ७ | मुलीच्या पतीला काय म्हणतात? | जावई (Son-in-law) |
| ८ | पत्नीच्या भावाला किंवा बहिणीच्या पतीला काय म्हणतात? | मेव्हणा (Brother-in-law) |
| ९ | पतीच्या किंवा पत्नीच्या आईला काय म्हणतात? | सासू (Mother-in-law) |
| १० | नातेसंबंधांच्या प्रश्नात नावावरून लिंग (Gender) ठरवता येते का? | नाही, प्रश्नात स्पष्ट उल्लेख असल्याशिवाय किंवा नात्यावरून सिद्ध झाल्याशिवाय लिंग ठरवू नये |
| ११ | 'A हा B चा मुलगा आहे, परंतु B हे A चे वडील नाहीत' तर B कोण आहेत? | B ही A ची आई (Mother) आहे |
| १२ | एका पुरुषाने सांगितले, "माझ्या वडिलांच्या एकुलत्या एका मुलाची पत्नी..." तर ती त्याची कोण लागेल? | पत्नी (Wife) |
| १३ | आईच्या वडिलांना काय म्हणतात? | आजोबा (Maternal Grandfather) |
| १४ | चुलत भाऊ किंवा मामे भावाला इंग्रजीत काय म्हणतात? | Cousin (कझिन ब्रदर म्हणणे व्याकरणाच्या दृष्टीने अयोग्य मानले जाते) |
| १५ | पतीच्या बहिणीला किंवा पत्नीच्या बहिणीला काय म्हणतात? | नणंद / मेव्हणी (Sister-in-law) |
| १६ | मुलाच्या मुलाला काय म्हणतात? | नातू (Grandson) |
? MPSC / TCS-IBPS पॅटर्न सराव प्रश्न (Exam Pattern Model Questions)
प्रश्न १. एका छायाचित्राकडे निर्देश करत सुरेश म्हणाला, "ही माझ्या वडिलांच्या वडिलांच्या (पितृकडच्या आजोबांच्या) एकुलत्या एका मुलाची मुलगी आहे." तर छायाचित्रातील मुलगी सुरेशची कोण?
- आत्या
- बहीण
- आई
- मावशी
स्पष्टीकरण: पायरी-पायरीने विश्लेषण करू:
• 'सुरेशच्या वडिलांचे वडील (पितृकडचे आजोबा) यांचा एकुलता एक मुलगा' = सुरेशचे वडील.
• 'सुरेशच्या वडिलांची मुलगी' = सुरेशची बहीण (Sister).
• त्यामुळे छायाचित्रातील मुलगी सुरेशची बहीण आहे.
प्रश्न २. खालील चिन्हांचा अर्थ असा आहे:
• P + Q म्हणजे P हे Q चे वडील आहेत.
• P − Q म्हणजे P ही Q ची पत्नी आहे.
• P × Q म्हणजे P हा Q चा भाऊ आहे.
• P ÷ Q म्हणजे P ही तिची आई Q ची मुलगी आहे.
तर 'A + B × C ÷ D' या समीकरणावरून खालीलपैकी कोणते विधान निश्चितपणे सत्य आहे?
- A हा D चा मुलगा आहे.
- D ही A ची पत्नी आहे.
- B हा D चा काका आहे.
- C ही A ची बहीण आहे.
स्पष्टीकरण: चिन्हांचे विश्लेषण करू:
• A + B → A हे B चे वडील आहेत (A पुरुष +).
• B × C → B हा C चा भाऊ आहे (B पुरुष +). म्हणजे A हे C चे पण वडील आहेत.
• C ÷ D → C ही D ची मुलगी आहे (C स्त्री −).
• आता C चे वडील A आहेत आणि C ही D ची मुलगी आहे. याचा अर्थ A आणि D हे पती-पत्नी आहेत.
• A वडील (पुरुष) असल्याने D ही निश्चितपणे C ची आई म्हणजेच A ची पत्नी (D is wife of A) आहे.
प्रश्न ३. एका कुटुंबात P, Q, R, S, T आणि U हे ६ सदस्य आहेत. त्यामध्ये वकील, डॉक्टर, शिक्षक, अभियंता, गृहिणी आणि विद्यार्थी या ६ घटकांचे प्रतिनिधित्व आहे. कुटुंबातील माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
अ) कुटुंबात दोन विवाहित जोडपी आहेत.
ब) T हा शिक्षक असून त्याचा विवाह एका डॉक्टरशी झाला आहे, जी R आणि U ची आई आहे.
क) Q हा वकील असून त्याचा विवाह P शी झाला आहे.
ड) P ला एक मुलगा आणि एक नातू आहे.
इ) कुटुंबातील दोन विवाहित स्त्रियांपैकी एक गृहिणी (Housewife) आहे.
फ) कुटुंबात एक पुरुष अभियंता आणि एक विद्यार्थिनी आहे.
या कुटुंबातील गृहिणी (Housewife) कोण आहे?
- P
- S
- T
- Q
सविस्तर स्पष्टीकरण व कौटुंबिक रचना:
• विवाहित जोडपी ओळखणे:
१. विधान (ब) नुसार: T (शिक्षक, पुरुष) चा विवाह डॉक्टर असलेल्या स्त्रीशी (S) झाला आहे, जी R आणि U ची आई आहे. त्यामुळे T आणि S हे पहिले विवाहित जोडपे आहे.
२. विधान (क) नुसार: Q (वकील, पुरुष) चा विवाह P शी झाला आहे. त्यामुळे Q आणि P हे दुसरे विवाहित जोडपे (आजी-आजोबा) आहे.
• गृहिणी निश्चित करणे:
कुटुंबात फक्त दोनच विवाहित स्त्रिया आहेत: P आणि S.
S ही आधीच डॉक्टर आहे, आणि विधान (इ) नुसार दोन विवाहित स्त्रियांपैकी एक गृहिणी आहे.
म्हणून P ही निश्चितपणे गृहिणी (Housewife) आहे.
• पिढ्यांची मांडणी (Family Tree):
१ ली पिढी: Q(+) [वकील] = P(−) [गृहिणी]
२ री पिढी: T(+) [शिक्षक - P चा मुलगा] = S(−) [डॉक्टर - सून]
३ री पिढी: R(+) [अभियंता - नातू] — U(−) [विद्यार्थिनी - नात]
नातेसंबंध व कौटुंबिक कोडी सराव चाचणी ०३
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.