असाह्य परिस्थितीमुळे एका ठिकाणाहून दुसर्‍या ठिकाणी मानवाचे स्थलांतर होते त्यासाठी _______ हे घटक कारणीभूत असतात.
योग्य उत्तर अपसरण/ढकल घटक आहे.
Key Points
• व्यक्ती, सामान्यतः, त्यांच्या जन्मस्थानाशी भावनिकरित्या संलग्न असतात. परंतु लाखो व्यक्ती त्यांची जन्मस्थळे आणि निवासस्थान सोडून जातात. त्यासाठी विविध कारणे असू शकतात.
• ही कारणे दोन मोठ्या श्रेणींमध्ये वर्गीकृत केली जाऊ शकतात:
• आकर्षक/ओढ घटक: यामुळे लोक त्यांचे निवासस्थान किंवा मूळ ठिकाण सोडतात.
• अपसरण/ढकल घटक: जे वेगवेगळ्या ठिकाणांहून लोकांना आकर्षित करतात.
• भारतात लोक ग्रामीण भागातून शहरी भागात स्थलांतरित करतात मुख्यत: गरिबी, जमिनीवरील लोकसंख्येचा उच्च दबाव, आरोग्य सेवा, शिक्षण इत्यादी मूलभूत पायाभूत सुविधांचा अभाव.
• या घटकांव्यतिरिक्त, पूर, दुष्काळ, चक्रीवादळे, भूकंप, त्सुनामी, युद्धे आणि स्थानिक संघर्ष यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींमुळेही स्थलांतराला अतिरिक्त धक्का देतो.
• दुसरीकडे, ग्रामीण भागातील लोकांना शहरांकडे आकर्षित करणारे अपसरण/ढकल घटक आहेत. बहुसंख्य ग्रामीण स्थलांतरितांसाठी शहरी भागात सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे चांगल्या संधी, नियमित कामाची उपलब्धता आणि तुलनेने अधिक वेतन.
• शिक्षणाच्या उत्तम संधी, उत्तम आरोग्य सुविधा आणि करमणुकीचे स्रोत इत्यादी हे देखील खूप महत्त्वाचे अपसरण/ढकल घटक आहेत.
• आकडेवारीच्या आधारे असे लक्षात येते की स्त्री आणि पुरुषांच्या स्थलांतराची कारणे भिन्न आहेत.
• उदाहरणार्थ, काम आणि रोजगार हे पुरुषांच्या स्थलांतराचे (26 टक्के) मुख्य कारण आहे, तर महिलांसाठी ते केवळ 2.3 टक्के आहे.
• याउलट, सुमारे 67 टक्के स्त्रिया त्यांच्या लग्नानंतर त्यांच्या पालकांचे घर सोडतात.
• मेघालय वगळता भारतातील ग्रामीण भागात हे सर्वात महत्त्वाचे कारण आहे, मेघालय येथे स्त्रिया त्यांच्या लग्नानंतर त्यांच्या पालकांचे घर सोडत नाहीत.
The correct answer is Push factors.
Key Points
• People, generally, are emotionally attached to their place of birth. But millions of people leave their places of birth and residence. There could be a variety of reasons.
• These reasons can be put into two broad categories :
• Push factors: these cause people to leave their place of residence or origin.
• Pull factors: which attract the people from different places.
• In India people migrate from rural to urban areas mainly due to poverty, high population pressure on the land, lack of basic infrastructural facilities like health care, education, etc.
• Apart from these factors, natural disasters such as, flood, drought, cyclonic storms, earthquake, tsunami, wars and local conflicts also give extra push to migrate.
• On the other hand, there are pull factors which attract people from rural areas to cities. The most important pull factor for a majority of the rural migrants to urban areas is the better opportunities, availability of regular work and relatively higher wages.
• Better opportunities for education, better health facilities and sources of entertainment, etc., are also quite important pull factors.
• On the basis of the figures, it can be seen that the reasons for migration of males and females are different.
• For example, work and employment have remained the main cause for male migration (26 per cent) while it is only 2.3 per cent for the females.
• Contrary to this, about 67 percent of females move out from their parental houses following their marriage.
• This is the most important cause in the rural areas of India except in Meghalaya where reverse is the case.
या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'जगाचा प्राकृतिक भूगोल, वातावरण, वारे व भूरूपशास्त्र' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:
या परीक्षेचे सर्व ५,०००+ प्रश्न व मागील पेपर्स ॲपमध्ये मोफत सोडवा!
घटकनिहाय सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक आणि संपूर्ण स्पष्टीकरणासह सराव.
हुगळी नदी ही या नदीची वितरीका आहे.
भारतातील ___________ राज्य हे बॉक्साईट उत्पादक राज्य आहे.
हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा
WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा
📑 MPSC Group C Pre 2019 Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)
संपूर्ण पेपर ➔_______ विधेयकास संसदेच्या प्रत्येक सभागृहाने विशेष बहुमताने संमत करणे बंधनकारक असते.
74 व्या घटनादुरुस्ती संदर्भात खालीलपैकी कोणती विधाने बिनचूक आहेत?
अ. या घटनादुरुस्तीनुसार नगरपालिकांच्या निवडणूकी संबंधीच्या बाबींमध्ये न्यायालयांनी हस्तक्षेप करण्यास कायद्याने बंदी आहे.
ब. पश्चिम बंगालच्या दार्जिलिंग, गोरखा पहाडी परिषदेची कार्ये व अधिकार यांना या कायद्यामुळे बाधा पोहोचणार नाही.
क. मणिपुर पहाडी क्षेत्रातील जिल्हा परिषदांची कार्ये व अधिकार यांना या कायद्यामुळे बाधा पोहोचणार नाही.
'कॅबिनेट' ह्या संज्ञेचा राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमामध्ये उल्लेख केलेला आढळतो?
भारतीय राज्यघटनेनुसार, पुढीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य नाही?
मूलभूत अधिकारातील खाजगीपणाचा अधिकार कोणत्या कलमामध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे?
आर्थिक न्यायाचे तत्व हे भारतीय राज्यघटनेच्या खालीलपैकी कोणत्या दोन्ही भागात समाविष्ट केलेले आहे?
📚 महाराष्ट्राचा व भारताचा भूगोल (Geography) इतर मागील वर्षांचे प्रश्न (Related PYQs)
सर्व पहा ➔फाईव्ह आईज, या युतीमध्ये खालीलपैकी कोणत्या देशांचा समावेश होतो ?
(a) अमेरिका
(b) ब्रिटन
(c) न्युझीलंड
(d) ऑस्ट्रेलिया
(e) फ्रान्स
(f) जर्मनी
एम.एस. स्वामीनाथन यांच्याविषयी योग्य विधाने ओळखा.
(a) ते तमिळनाडु येथील रहिवासी होते.
(b) त्यांचे उच्च शिक्षण ऑक्सफर्ड विद्यापीठात झाले होते.
(c) ते कृषी विभागाचे शास्त्रज्ञ होते.
(d) ते काहीकाळ राज्यसभेचे सदस्य होते.
(e) त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला होता.
महिला आरक्षण विधेयक 2023, संदर्भात खाली दिलेली विधाने विचारात घ्या.
(a) नारीशक्ती वंदन अधिनियम हे घटनात्मक विधेयक 2023 (एकशे अठ्ठावीसावे घटनादुरुस्ती विधेयक) म्हणून संसदेत सादर करण्यात आले.
(b) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 10 सप्टेंबर 2023 रोजी हे महिला आरक्षण विधेयक लोकसभेत सादर केले.
(c) या कायद्याद्वारे लोकसभा आणि राज्य विधानसभेच्या 30% जागा महिलांना देण्यात येणार आहेत.
(d) नव्या संसद भवनातील हे पहिलेच विधेयक आहे.
वरीलपैकी योग्य विधाने ओळखा.
मुख्यमंत्री सौर कृषी वाहिनी योजनेसंदर्भात पुढीलपैकी योग्य विधाने ओळखा.
(a) ही योजना जून, 2017 मध्ये देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री असताना सुरू केली होती.
(b) या योजनेचा मुख्य हेतु हा शेतकऱ्यांना कृषी फीडरच्या माध्यमातून वीज पुरवठा उपलब्ध करून देणे, हा आहे.
(c) या योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना प्रति एकर ₹ 50,000 भाडे देण्याचा निर्णय सरकारने घेतला.
(d) 33 केव्ही उपकेंद्रापासून 10 कि.मी. पर्यंतच्या सरकारी जमिनीवर सोलार पॅनल उभारले जातात.
खालीलपैकी योग्य जोड्या जुळवा :
(a) डॉ. नितीन करमाळकर समिती - (i) महाराष्ट्रामध्ये राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 च्या अंमलबजावणीसाठी
(b) नितीन करीर समिती - (ii) महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार वितरणावेळी झालेल्या दुर्घटनेच्या चौकशी संबंधी
(c) सुनिल पवार समिती - (iii) कांद्याचे दर का कोसळतात, याचा अभ्यास करण्यासाठी
(d) डॉ. के. कस्तुरीरंगन समिती - (iv) राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार पुर्वप्राथमिक ते पदवीपर्यंतचा अभ्यासक्रम तयार करण्यासाठी
अलीकडेच ओडिशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी, मुख्यमंत्री संपुर्ण पुष्टी योजना सुरू केली आहे. या योजनेचे/ची प्राथमिक उद्दिष्ट/ष्टे कोणती ?