भाववाढ (महागाई), चलनफुगवटा व निर्देशांक - सराव चाचणी

भाववाढ (महागाई), चलनफुगवटा व निर्देशांक (Inflation, Price Rise, WPI & CPI Indices) या घटकावर आधारित १५ महत्त्वाचे बहुपर्यायी सराव प्रश्न व सविस्तर स्पष्टीकरण. MPSC, पोलीस भरती व तलाठी परीक्षेसाठी मोफत ऑनलाइन सोडवा.

भारतीय अर्थव्यवस्था

Google वर फॉलो करा

📖

या घटकाची अभ्यास नोट्स उपलब्धभारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI): स्थापना, इतिहास (हिल्टन यंग आयोग), राष्ट्रीयीकरण, संघटनात्मक रचना व सर्व वैधानिक कार्ये

नोट्स वाचा➔

महासराव संपादकीय टीम १९ सप्टेंबर, २०२६ तज्ज्ञांकडून प्रमाणित (Verified Test)

एकूण प्रश्न

एकूण गुण

वेळ मर्यादा

15 मि.

माध्यम

मराठी व English

🎯 प्रीमियम टेस्ट सिरीज➔

📲

हा सराव मोबाईल ॲपमध्ये सोडवा!

महासरावचे अधिकृत Android App आता Google Play वर उपलब्ध आहे.

Google Play वरून मिळवा

सराव प्रश्नपत्रिका व उत्तरे (Practice Questions)

15 प्रश्न समाविष्ट

भारताच्या 12 व्या पंचवार्षिक योजनेच्या (2012-17) मॅक्रो-इकॉनॉमिक उद्दिष्टांमध्ये वार्षिक किंमत वाढीचा (चलनवाढीचा) दर किती टक्के मर्यादेत स्थिर ठेवण्याचे लक्ष्य निश्चित करण्यात आले होते?

According to the macroeconomic targets of India's Twelfth Five-Year Plan (2012-17), the annual rate of inflation was targeted to be contained within what percentage band?

5.5% ते 6.5%

5.5% to 6.5%

3.5% ते 5.0%

3.5% to 5.0%

2.0% ते 4.0%

2.0% to 4.0%

4.5% ते 5.0%

4.5% to 5.0%

अर्थशास्त्रात चलनफुगवट्याच्या (Inflation) कारणांचे विश्लेषण करताना 'मागणीजन्य भाववाढ' (Demand-Pull Inflation) आणि 'खर्चजन्य भाववाढ' (Cost-Push Inflation) यांमधील मूलभूत फरक कोणता?

What is the foundational distinction between 'Demand-Pull Inflation' and 'Cost-Push Inflation' in macroeconomic theory?

खर्चजन्य भाववाढ केवळ कृषी उत्पादनात होते आणि मागणीजन्य केवळ उद्योगात होते.

Cost-push is confined to farming and demand-pull to industry.

दोन्ही प्रकार केवळ परकीय चलनामुळेच होतात.

Both are driven exclusively by foreign exchange.

मागणीजन्य भाववाढ ही अर्थव्यवस्थेतील वस्तू व सेवांच्या एकूण मागणीत पुरवठ्यापेक्षा जास्त वाढ झाल्याने उद्भवते; तर खर्चजन्य भाववाढ ही उत्पादन घटकांच्या खर्चात वाढ झाल्यामुळे किंवा पुरवठा साखळीतील व्यत्ययामुळे होते.

Demand-Pull inflation is triggered when aggregate demand outpaces aggregate supply; Cost-Push inflation occurs when aggregate supply contracts due to escalating production costs .

मागणीजन्य भाववाढीत किंमती घसरतात आणि खर्चजन्य भाववाढीत वाढतात.

Demand-pull lowers prices while cost-push raises prices.

भारतात औद्योगिक क्षेत्रातील कामगारांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या 'ग्राहक किंमत निर्देशांकाबाबत' (Consumer Price Index for Industrial Workers - CPI-IW) खालीलपैकी कोणते विधान खरे आहे?

Which of the following statements is accurate regarding the Consumer Price Index for Industrial Workers (CPI-IW) in India?

हे देशातील सर्व असंघटित शेतकऱ्यांना लागू होते.

It applies to all agricultural farmers.

हे कामगार ब्यूरोद्वारे संकलित केले जाते आणि केंद्र व राज्य सरकारी कर्मचारी तसेच सार्वजनिक क्षेत्रातील कामगारांचा 'महागाई भत्ता' ठरवण्यासाठी याचा अधिकृतपणे वापर केला जातो.

It is compiled by the Labour Bureau (Shimla) and serves as the statutory benchmark for calculating Dearness Allowance (DA) for government and industrial employees.

या निर्देशांकाचे आधारभूत वर्ष कधीही बदलले जात नाही.

Its base year is never updated.

हे केवळ आयात वस्तूंच्या किंमती मोजते.

It measures imported goods only.

सरकार जेव्हा आपल्या अंदाजपत्रकातील वित्तीय तूट भरून काढण्यासाठी मध्यवर्ती बँकेकडून (RBI) थेट नवीन नोटा छापून घेते (Deficit Financing through Monetization), तेव्हा अर्थव्यवस्थेत खालीलपैकी कोणता परिणाम घडून येतो?

When the government finances its budget deficit by printing new money through the central bank (deficit monetization), what macroeconomic consequence is triggered?

वस्तू व सेवांच्या उत्पादनापेक्षा पैशाचा पुरवठा जास्त वाढल्याने 'तीव्र चलनवाढ / महागाई' निर्माण होते.

Sharp inflation is generated as the growth in money supply outstrips real physical output.

महामंदी निर्माण होते.

Triggers economic depression.

चलनवाढ शून्य टक्क्यांवर येते.

Inflation drops to zero.

याचा अर्थव्यवस्थेवर कोणताही परिणाम होत नाही.

Exerts zero economic impact.

भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) भाववाढ व मंदी नियंत्रण धोरणांविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:(a) देशात तीव्र भाववाढ (चलनफुगवटा) असताना RBI बाजारातील तरलता कमी करण्यासाठी 'महाग चलन धोरण' (Dear Money Policy / Contractionary Policy) वापरते.(b) देशात मंदी किंवा भावघट (Deflation) असताना उत्पादन व गुंतवणुकीला चालना देण्यासाठी RBI 'स्वस्त चलन धोरण' (Cheap Money Policy / Expansionary Policy) वापरते.योग्य पर्याय निवडा:

Consider the following statements regarding the counter-cyclical monetary policy of the RBI:(a) During high inflation, the RBI deploys a 'Dear Money Policy' (tightening credit, raising policy rates to absorb liquidity).(b) During economic recession or deflation, the RBI deploys a 'Cheap Money Policy' (lowering policy rates to stimulate credit and investment).Select the correct option:

फक्त (a) बरोबर आहे

Only (a) is correct

फक्त (b) बरोबर आहे

Only (b) is correct

दोन्ही विधाने (a) आणि (b) बरोबर आहेत

Both statements (a) and (b) are correct

दोन्ही विधाने चुकीची आहेत

Both statements are incorrect

🎯 Official Test Series सर्व स्पर्धा परीक्षा परिपूर्ण तयारी

MPSC, पोलीस भरती व तलाठी — संपूर्ण टेस्ट सिरीज

100+ फुल-लेंथ सराव पेपर्स, विषयनिहाय चाचण्या, ऑल महाराष्ट्र रँकिंग आणि PYQs सोल्यूशन्ससह!

👮 पोलीस भरती सिरीज➔🏛️ तलाठी / MPSC सिरीज➔

चलनफुगवट्याच्या (Inflation) वेगावर आधारित अर्थशास्त्रात केलेल्या वर्गीकरणानुसार, खालील जोड्यांपैकी कोणती अचूक आहे?अ. रांगणारी भाववाढ (Creeping Inflation) — वार्षिक 1% ते 3% दर (अर्थव्यवस्थेसाठी पोषक मानली जाते)ब. चालणारी भाववाढ (Walking Inflation) — वार्षिक 3% ते 10% दर (धोक्याची पूर्वसूचना)क. धावणारी किंवा पळणारी भाववाढ (Running Inflation) — वार्षिक 10% ते 20% दरड. बेफाम / अति-भाववाढ (Hyperinflation) — वर्षाला किंवा महिन्याला शतकानुशतके पटीत अनियंत्रित किंमत वाढयोग्य पर्याय निवडा:

According to the speed and intensity of price rises, which of the following classifications of inflation are correct?a. Creeping Inflation — 1% to 3% annually (considered benign and beneficial for economic growth)b. Walking / Trotting Inflation — 3% to 10% annually (warning signal for policymakers)c. Running Inflation — 10% to 20% annuallyd. Hyperinflation / Galloping Inflation — astronomical out-of-control escalation of pricesSelect the correct option:

फक्त अ आणि ब

Only a and b

सर्व जोड्या अचूक आहेत

All of the above classifications are correct (a, b, c and d)

फक्त अ, ब आणि ड

Only a, b and d

फक्त ब आणि क

Only b and c

भारतात राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाद्वारे (NSO) प्रसिद्ध होणाऱ्या 'ग्राहक किंमत निर्देशांक' (CPI - संयुक्त) च्या टोपलीमध्ये खालीलपैकी कोणत्या घटकाचा भारांक (Weightage) सर्वाधिक आहे?

In the Consumer Price Index (CPI - Combined) basket compiled by the NSO (base 2012=100), which commodity group carries the single highest percentage weight?

अन्न आणि पेये

Food and Beverages

इंधन आणि प्रकाश

Fuel and Light

गृहनिर्माण

Housing

कपडे आणि पादत्राणे

Clothing and Footwear

अर्थव्यवस्थेत एकाच वेळी 'आर्थिक मंदी किंवा शून्य आर्थिक वृद्धी' (Stagnant Growth), 'उच्च बेरोजगारी' (High Unemployment) आणि 'उच्च चलनवाढ' (High Inflation) या तिन्ही गंभीर समस्या एकत्रित उद्भवल्यास त्या परिस्थितीला काय म्हटले जाते?

What macroeconomic phenomenon describes the toxic concurrent coexistence of economic stagnation (slow growth), high unemployment, and persistently high inflation?

डिसइन्फ्लेशन

Disinflation

डिफ्लेशन (Deflation / चलनसंकोच)

Deflation

रिफ्लेशन

Reflation

स्टॅगफ्लॅशन (Stagflation / मंदीयुक्त चलनफुगवटा)

Stagflation

देशांतर्गत बाजारात अन्नधान्याचे (गहू आणि तांदूळ) भाव नियंत्रणात ठेवण्यासाठी आणि महागाई रोखण्यासाठी केंद्र सरकार भारतीय अन्न महामंडळामार्फत (FCI) खालीलपैकी कोणती खुली विक्री योजना राबवते?

Which market intervention policy is executed by the Central Government through the FCI to offload surplus foodgrains at pre-determined reserve prices to tame open-market food inflation?

अंत्योदय अन्न योजना

Antyodaya Anna Yojana

मुक्त बाजार विक्री योजना

Open Market Sale Scheme (OMSS)

राष्ट्रीय पोषण योजना

National Nutrition Mission

प्रधानमंत्री गरीब कल्याण योजना

Pradhan Mantri Garib Kalyan Yojana

Q10

अर्थशास्त्रीय विश्लेषणात 'हेडलाइन चलनवाढ' (Headline Inflation) आणि 'कोर चलनवाढ' (Core Inflation) यांमधील अचूक फरक कोणता?

In monetary policy analysis, what is the precise operational distinction between 'Headline Inflation' and 'Core Inflation'?

हेडलाइन महागाई ही संपूर्ण बास्केटमधील सर्व वस्तू व सेवांच्या किंमतीतील बदल मोजते; तर कोर महागाई ही अत्यंत अस्थिर किमती असणारे 'अन्नधान्य' आणि 'इंधन' हे दोन घटक वगळून मोजली जाते.

Headline inflation captures price movements across the entire consumer basket, whereas Core inflation strips out volatile food and fuel components to gauge underlying persistent trend inflation.

कोर महागाई केवळ शेतमालाची महागाई मोजते.

Core inflation measures only agricultural goods.

हेडलाइन महागाई केवळ परकीय व्यापारातील चलनाची घसरण दर्शवते.

Headline inflation reflects only currency depreciation.

दोन्ही संकल्पना पूर्णपणे समानार्थी आहेत.

Both terms are perfectly synonymous.

Q11

जेव्हा रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) आपल्या पतधोरणात 'बँक रेट' (Bank Rate) किंवा 'रेपो रेट' (Repo Rate) मध्ये वाढ करते, तेव्हा अर्थव्यवस्थेवर तात्काळ कोणता परिणाम होतो?

When the Reserve Bank of India hikes policy interest rates (Bank Rate / Repo Rate), what immediate economic transmission effect is observed?

चलनवाढ प्रचंड वाढते

Inflation spikes upwards

बँकांचे सर्व व्यवहार बंद होतात

All banking activities freeze

रोजगारात प्रचंड वाढ होते

Employment increases drastically

व्यापारी बँकांच्या कर्जाचे व्याजदर वाढल्याने कर्ज घेणे महाग होते, बाजारातील पैशाचा ओघ घटतो आणि गुंतवणुकीला तात्पुरता आळा बसून महागाई नियंत्रणात येते.

Commercial lending interest rates rise, borrowing becomes costlier, money supply contracts, dampening consumption and speculative investment to curb inflation.

Q12

भारतात उद्योग व अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभागाद्वारे (DPIIT) प्रसिद्ध करण्यात येणाऱ्या 'घाऊक किंमत निर्देशांकाबाबत' (WPI) खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?

Which statement is correct regarding the Wholesale Price Index (WPI) compiled by the Office of Economic Adviser, DPIIT in India?

हे कामगार मंत्रालयाकडून तयार केले जाते.

It is compiled by the Ministry of Labour.

यात सेवा क्षेत्राचा वाटा ५०% आहे.

Services account for 50% of WPI.

याचे सध्याचे आधारभूत वर्ष 2011-12 असून त्यात एकूण 697 वस्तूंचा समावेश आहे, ज्यामध्ये 'उत्पादित उत्पादने' चा भारांक सर्वाधिक आहे.

Its current base year is 2011-12 covering 697 items, wherein 'Manufactured Products' commands the largest weightage of 64.23%.

यात केवळ अन्नधान्याचा समावेश असतो.

It covers food items only.

Q13

स्वातंत्र्योत्तर भारतातील 'पहिल्या पंचवार्षिक योजनेदरम्यान' (1951-56) महागाईच्या आघाडीवर खालीलपैकी कोणता अभूतपूर्व अनुभव आला होता?

What distinctive macroeconomic trend regarding prices and inflation was witnessed during India's First Five-Year Plan (1951-56)?

उत्कृष्ट मान्सून आणि शेती उत्पादनात प्रचंड वाढ झाल्यामुळे घाऊक किंमत निर्देशांकात सुमारे 13% ची लक्षणीय घट (Deflation / भावघट) झाली होती.

Bumper agricultural harvests and favorable monsoons resulted in an extraordinary ~13% decline (deflation) in the wholesale price index.

महागाई प्रचंड वाढून चलनवाढ २०% वर पोहोचली होती.

Hyperinflation emerged surpassing 20%.

देशात भीषण दुष्काळ पडला होता.

Severe agricultural famine persisted.

शेती पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाली होती.

Agriculture was completely ruined.

Q14

भारताच्या 'दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत' (1956-61) पहिल्या योजनेच्या तुलनेत महागाईच्या संदर्भात कोणता गंभीर तोटा सहन करावा लागला होता?

In contrast to the First Plan, which severe price stability setback and macroeconomic deficit confronted India during the Second Five-Year Plan (1956-61)?

चलनवाढ उणे १०% झाली.

Deflation reached -10%.

किंमती पूर्ण स्थिर राहिल्या.

Prices remained completely flat.

देशातून महाकाय अन्नधान्य निर्यात झाली.

Massive grain export surpluses were registered.

जड उद्योगांवरील महाकाय खर्च आणि शेतीकडे झालेले दुर्लक्ष यामुळे अन्नधान्याची टंचाई निर्माण होऊन एकूण किंमतींमध्ये सुमारे 30% ची प्रचंड चलनवाढ झाली आणि परकीय चलनाचे गंभीर संकट उद्भवले.

Heavy capital-goods outlays coupled with agricultural neglect triggered foodgrain shortfalls, pushing general price levels up by ~30% alongside a severe foreign exchange crisis.

Q15

कांदा, बटाटा, डाळी आणि इतर नाशवंत शेतमालाच्या भावातील अचानक होणारी मोठी दरवाढ रोखण्यासाठी आणि ग्राहकांना परवडणाऱ्या दरात पुरवठा करण्यासाठी केंद्र सरकारने स्थापन केलेल्या निधीचे नाव काय आहे?

What is the dedicated funding mechanism operationalized by the Central Government to procure and maintain strategic buffer stocks of pulses, onions, and potatoes to moderate seasonal retail price spikes?

राष्ट्रीय आपत्ती निधी

National Disaster Relief Fund

किंमत स्थिरीकरण निधी

Price Stabilization Fund (PSF)

पंतप्रधान कृषी संपदा निधी

PM Krishi Sampada Fund

कृषी पत हमी निधी

Credit Guarantee Fund

🚀 संपूर्ण तयारी