डिजिटल इंडिया उपक्रम (UPI, DigiLocker), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), क्लाउड कॉम्प्युटिंग व ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान
डिजिटल इंडिया उपक्रम (UPI, DigiLocker), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), क्लाउड कॉम्प्युटिंग व ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान या घटकामध्ये डिजिटल इंडिया व महत्त्वाचे सरकारी उपक्रम, उदयोन्मुख तंत्रज्ञान, UPI (Unified Payments Interface): या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
🎯 डिजिटल इंडिया उपक्रम (UPI, DigiLocker), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), क्लाउड कॉम्प्युटिंग व ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान
डिजिटल इंडिया अभियानाची ३ प्रमुख उद्दिष्टे व ९ स्तंभ, भारताची डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत रचना (DPI - India Stack), NPCI व UPI ची क्रांती, डिजिलॉकर, उमंग (UMANG), ई-प्रशासन (PRAGATI, GeM), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Generative AI व LLM), क्लाउड कॉम्प्युटिंग (IaaS, PaaS, SaaS व मेघराज), ब्लॉकचेन आणि राष्ट्रीय क्वांटम मिशन (NQM) यांचा सखोल अभ्यास.
अभ्यासघटक अनुक्रमणिका (Quick Navigation)
१ डिजिटल इंडिया अभियान (Digital India) व इंडिया स्टॅक (India Stack)
भारताला डिजिटलदृष्ट्या सक्षम समाज आणि ज्ञान-आधारित अर्थव्यवस्थेत रूपांतरित करण्यासाठी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते १ जुलै २०१५ रोजी 'डिजिटल इंडिया' अभियान सुरू करण्यात आले. याचे ब्रीदवाक्य "Power To Empower" हे आहे.
डिजिटल इंडियाचे ९ प्रमुख स्तंभ (9 Pillars):
- १. ब्रॉडबँड हायवे (Broadband Highways): भारतनेट (BharatNet) द्वारे सर्व २.५ लाख ग्रामपंचायतींना ऑप्टिकल फायबरने जोडणे.
- २. मोबाईल कनेक्टिव्हिटीचा सार्वत्रिक प्रवेश: दुर्गम खेड्यांमध्ये मोबाईल टॉवर्स उभारणे.
- ३. सार्वजनिक इंटरनेट ऍक्सेस: सामान्य सेवा केंद्रे (CSC) स्थापन करणे.
- ४. ई-प्रशासन (e-Governance): सरकारी प्रक्रियांचे डिजिटायझेशन व सुसूत्रीकरण.
- ५. ई-क्रांती (e-Kranti): शिक्षण, आरोग्य, शेती व न्याय या सेवांचे इलेक्ट्रॉनिक वितरण.
- ६. सर्वांसाठी माहिती: नागरिकांसाठी खुला सरकारी डेटा (Open Data Platform).
- ७. इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन: देशात हार्डवेअर उत्पादनाला प्रोत्साहन (Net Zero Imports).
- ८. नोकऱ्यांसाठी माहिती तंत्रज्ञान (IT for Jobs): ग्रामीण तरुणांना IT कौशल्ये शिकवणे.
- ९. अर्ली हार्वेस्ट प्रोग्राम्स: सरकारी कार्यालयांत बायोमेट्रिक हजेरी, SMS आधारित हवामान अंदाज.
इंडिया स्टॅक (India Stack) चे प्रमुख घटक:
- UPI (Unified Payments Interface): NPCI द्वारे २०१६ मध्ये विकसित त्वरित पेमेंट प्रणाली. बँक खाते क्रमांकाऐवजी VPA (Virtual Payment Address) द्वारे २४x७ थेट पैसे पाठवता येतात.
- BHIM (Bharat Interface for Money): डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सन्मानार्थ ३० डिसेंबर २०१६ रोजी सुरू केलेले स्वदेशी UPI ॲप.
- डिजिलॉकर (DigiLocker): नागरिकांना आधार, ड्रायव्हिंग लायसन्स, गुणपत्रिका डिजिटल स्वरूपात साठवण्यासाठी दिलेली १ GB मोफत क्लाउड जागा. IT कायद्यानुसार यातील डिजिटल कागदपत्रे मूळ कागदपत्रांइतकीच वैध आहेत.
- उमंग (UMANG): केंद्र व राज्य सरकारच्या शेकडो सेवा (उदा. PF, पॅन कार्ड, गॅस बुकिंग) एकाच मोबाईल ॲपवर उपलब्ध. (१३ भारतीय भाषांमध्ये उपलब्ध).
२ क्लाउड कॉम्प्युटिंग (Cloud Computing): संकल्पना, सेवा मॉडेल्स व 'मेघराज'
इंटरनेटच्या माध्यमातून मागणीनुसार (On-demand) सर्व्हर्स, स्टोरेज, डेटाबेस, नेटवर्किंग आणि सॉफ्टवेअर यांसारखी संगणकीय संसाधने भाडेतत्त्वावर (Pay-as-you-go) उपलब्ध करून देण्याच्या तंत्रज्ञानाला क्लाउड कॉम्प्युटिंग म्हणतात.
| सेवा मॉडेल (Service Model) | ग्राहकाला काय पुरवले जाते? | व्यवस्थापन कोणाचे? (Control) | प्रमुख व्यावसायिक उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| IaaS (Infrastructure as a Service) |
पायाभूत हार्डवेअर संसाधने: व्हर्च्युअल मशिन्स (VM), स्टोरेज, राऊटर्स व सर्व्हर्स. | ग्राहक स्वतःची OS, सॉफ्टवेअर व ॲप्स इन्स्टॉल करतो. | Amazon Web Services (AWS EC2), Microsoft Azure, Google Compute Engine. |
| PaaS (Platform as a Service) |
प्रोग्राम डेव्हलपमेंटसाठी आवश्यक असणारा प्लॅटफॉर्म: रनटाइम एन्व्हायर्नमेंट, डेटाबेस व ऑपरेटिंग सिस्टीम. | डेव्हलपर्सना हार्डवेअरची चिंता न करता थेट कोड लिहून ॲप्स बनवता येतात. | Google App Engine, Heroku, AWS Elastic Beanstalk, Apache Stratos. |
| SaaS (Software as a Service) |
तयार सॉफ्टवेअर थेट इंटरनेट ब्राउझरद्वारे चालवण्यासाठी दिले जाते. संगणकावर इन्स्टॉल करावे लागत नाही. | संपूर्ण नियंत्रण व अपडेट्स सेवा पुरवठादाराकडे असतात. | Google Workspace (Gmail, Docs), Microsoft 365, Zoom, Dropbox, Salesforce. |
मेघराज (GI Cloud - Government of India Cloud):
भारत सरकारने विविध मंत्रालये व राज्यांच्या ई-प्रशासन प्रकल्पांना गतिमान करण्यासाठी आणि खर्चात बचत करण्यासाठी सुरू केलेला राष्ट्रीय क्लाउड उपक्रम म्हणजे 'मेघराज' (MeghRaj). हे नॅशनल इन्फॉर्मेटिक्स सेंटर (NIC) द्वारे व्यवस्थापित केले जाते.
३ उदयोन्मुख तंत्रज्ञान: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ब्लॉकचेन व क्वांटम कॉम्प्युटिंग
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) व GenAI:
• मानवासारखा विचार करण्याची, शिकण्याची व निर्णय घेण्याची यंत्रांची क्षमता म्हणजे AI.
• Generative AI (जनरेटिव्ह एआय): उपलब्ध डेटावरून स्वतः नवीन मजकूर, चित्रे, ऑडिओ किंवा कोड तयार करणारे AI. उदा. ChatGPT (OpenAI), Gemini (Google), Claude.
• BharatGPT / Hanooman: भारतातील विविध स्थानिक भाषांसाठी विकसित करण्यात आलेले स्वदेशी लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (LLM).
• नीती आयोगाचे धोरण: #AIforAll (सर्वसमावेशक विकासासाठी एआयचा वापर).
ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान (Blockchain):
• एक विकेंद्रित व अपरिवर्तनीय डिजिटल लेजर (Distributed Immutable Ledger), ज्यामध्ये डेटाची नोंद साखळीसारख्या जोडलेल्या ब्लॉक्समध्ये होते.
• प्रत्येक ब्लॉक आधीच्या ब्लॉकशी क्रिप्टोग्राफिक हॅश (Cryptographic Hash) द्वारे जोडलेला असतो, त्यामुळे यात कोणताही फेरबदल करणे अशक्य असते.
• उपयोग: क्रिप्टोकरन्सी (बिटकॉइन - सातोशी नाकामोतो २००८), स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट्स (इथेरियम), डिजिटल मतदान, जमिनीच्या नोंदी व औषध पुरवठा साखळी.
क्वांटम कॉम्प्युटिंग व NQM:
• पारंपारिक संगणक ० आणि १ (Bits) वर चालतात, तर क्वांटम संगणक क्युबिट्स (Qubits) वर चालतात.
• सुपरपोजिशन (Superposition) आणि एन्टँग्लमेंट (Entanglement) या क्वांटम भौतिकशास्त्राच्या तत्त्वांमुळे हे संगणक कोट्यवधी पटींनी वेगाने आकडेमोड करू शकतात.
• राष्ट्रीय क्वांटम मिशन (NQM - २०२३): भारताने ६,००३ कोटी रुपये खर्चाच्या राष्ट्रीय क्वांटम मिशनला मंजुरी दिली आहे. यामुळे भारत क्वांटम तंत्रज्ञानात अग्रेसर देशांच्या रांगेत आला आहे.
४ सविस्तर सोडवलेली मार्गदर्शक उदाहरणे (Solved Conceptual Questions)
खालीलपैकी कोणती सेवा क्लाउड कॉम्प्युटिंगच्या 'Software as a Service' (SaaS) मॉडेलचे अचूक उदाहरण आहे?
(अ) Amazon EC2 (ब) Google Workspace (Gmail, Docs) (क) Google App Engine (ड) Microsoft Azure Virtual Machine
विश्लेषण:
- SaaS: युझर कोणत्याही इन्स्टॉलेशनशिवाय थेट ब्राउझरवरून ॲप्लिकेशन वापरतो. Google Workspace (Gmail, Docs) हे SaaS चे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
- Amazon EC2 आणि Azure VM हे IaaS (Infrastructure as a Service) चे प्रकार आहेत.
- Google App Engine हे PaaS (Platform as a Service) चे उदाहरण आहे.
उत्तर: (ब) Google Workspace.
भारतात युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) आणि नॅशनल ऑटोमेटेड क्लिअरिंग हाउस (NACH) विकसित करणारी सर्वोच्च संस्था कोणती आहे?
विश्लेषण: भारतातील सर्व किरकोळ डिजिटल देयक प्रणालींचे (Retail Payments) संचालन करण्यासाठी रिझर्व्ह बँक (RBI) आणि इंडियन बँक्स असोसिएशन (IBA) यांच्या पुढाकाराने २००८ मध्ये NPCI (National Payments Corporation of India) ची स्थापना करण्यात आली. NPCI ने UPI, RuPay, IMPS, AEPS आणि FASTag विकसित केले आहेत.
उत्तर: भारतीय राष्ट्रीय देयके महामंडळ (NPCI).
ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानाबाबत खालीलपैकी कोणते विधान असत्य आहे?
(१) ब्लॉकचेन हे पूर्णपणे केंद्रीय बँकेद्वारे किंवा एकाच सर्व्हरद्वारे नियंत्रित केले जाते.
(२) यात डेटा ब्लॉकच्या स्वरूपात साठवला जातो आणि ते एकमेकांना क्रिप्टोग्राफिक हॅशने जोडलेले असतात.
(३) यात नोंदवलेला डेटा नंतर नष्ट किंवा परस्पर बदलता येत नाही (Immutable).
(४) स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट्सची अंमलबजावणी ब्लॉकचेनवर होते.
विश्लेषण: ब्लॉकचेनचे मुख्य वैशिष्ट्यच हे आहे की ते विकेंद्रित (Decentralized) असते. त्यावर कोणत्याही एका केंद्रीय बँकेचे, सरकारचे किंवा संस्थेचे नियंत्रण नसते, तर ते नेटवर्कवरील सर्व संगणकांमध्ये (Nodes) समान रीतीने विभागलेले असते. त्यामुळे विधान (१) असत्य आहे.
उत्तर: विधान (१) असत्य आहे.
★ पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) स्पेशल वन-लाइनर तथ्ये व वारंवार विचारलेले प्रश्न
| क्र. | वारंवार विचारलेला प्रश्न / घटक | परीक्षालक्षी अचूक उत्तर व संदर्भ |
|---|---|---|
| १ | डिजिटल इंडिया अभियानाची सुरुवात कधी झाली? | १ जुलै २०१५ (ब्रीदवाक्य: Power To Empower). |
| २ | UPI चे पूर्ण रूप काय आहे? | Unified Payments Interface. |
| ३ | BHIM ॲप कोणाच्या नावाने समर्पित करण्यात आले? | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (३० डिसेंबर २०१६). |
| ४ | डिजिलॉकरमध्ये प्रत्येक नागरिकाला किती साठवण जागा मिळते? | १ GB मोफत क्लाउड स्टोरेज. |
| ५ | ग्रामपंचायतींना ऑप्टिकल फायबरने जोडणारा राष्ट्रीय प्रकल्प कोणता? | भारतनेट प्रकल्प (BharatNet - पूर्वी NOFN). |
| ६ | सरकारी सेवांसाठीचे ऑल-इन-वन मोबाईल ॲप कोणते? | UMANG (Unified Mobile Application for New-age Governance). |
| ७ | सरकारी खरेदी-विक्रीसाठीचे ऑनलाइन पोर्टल कोणते आहे? | GeM (Government e-Marketplace). |
| ८ | भारत सरकारचा अधिकृत क्लाउड उपक्रम कोणता? | मेघराज (GI Cloud - MeghRaj). |
| ९ | बिटकॉइन (Bitcoin) या पहिल्या क्रिप्टोकरन्सीचा जनक कोण? | सातोशी नाकामोतो (Satoshi Nakamoto - २००८). |
| १० | OpenAI ने विकसित केलेले जगप्रसिद्ध AI चॅटबॉट कोणते? | ChatGPT (Generative AI). |
| ११ | Google चे प्रमुख AI मॉडेल कोणते आहे? | Gemini (पूर्वी Bard). |
| १२ | क्वांटम संगणकात माहिती साठवण्याचे मूलभूत एकक कोणते? | क्युबिट्स (Qubits - Quantum Bits). |
| १३ | आधार कार्डावर किती अंकी विशिष्ट ओळख क्रमांक असतो? | १२ अंकी (UIDAI द्वारे जारी). |
| १४ | राष्ट्रीय क्वांटम मिशन (NQM) कधी मंजूर करण्यात आले? | एप्रिल २०२३ मध्ये (८ वर्षांसाठी ६,००३ कोटी रु.). |
| १५ | टोल नाक्यांवर स्वयंचलित टोल वसुलीसाठी कोणती प्रणाली वापरतात? | FASTag (RFID तंत्रज्ञानावर आधारित). |
| १६ | पंतप्रधानांच्या महत्त्वाकांक्षी योजनांच्या डिजिटल संनियंत्रणासाठी कोणते व्यासपीठ आहे? | PRAGATI (Pro-Active Governance And Timely Implementation). |
? MPSC PYQ संदर्भ प्रश्न व विश्लेषणात्मक स्पष्टीकरणे
'डिजिलॉकर' (DigiLocker) प्रणालीच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) डिजिलॉकर हा भारत सरकारच्या इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाचा (MeitY) डिजिटल इंडिया अंतर्गतचा प्रमुख उपक्रम आहे.
(ब) माहिती तंत्रज्ञान कायदा २००० च्या नियमांनुसार डिजिलॉकरमधील डिजिटल कागदपत्रे ही मूळ कागदपत्रांइतकीच वैध मानली जातात.
(क) डिजिलॉकरमध्ये प्रत्येक नागरिकाला कमाल ५० GB क्लाउड स्टोरेज मोफत दिले जाते.
कोणती विधाने सत्य आहेत?
पर्याय: (१) फक्त अ आणि ब (२) फक्त ब आणि क (३) फक्त अ आणि क (४) सर्व विधाने सत्य
सविस्तर विश्लेषण:
- विधान (अ) सत्य आहे: हा MeitY चा डिजिटल इंडिया अंतर्गत उपक्रम आहे.
- विधान (ब) सत्य आहे: IT ॲक्ट २००० च्या नियम ९A नुसार डिजिलॉकरमधील ड्रायव्हिंग लायसन्स, RC किंवा मार्कशीट प्रत्यक्ष कागदपत्रांच्या बरोबरीने सर्व सरकारी संस्था व पोलिसांना ग्राह्य धरावे लागते.
- विधान (क) असत्य आहे: नागरिकांना ५० GB नव्हे तर १ GB (1 Gigabyte) मोफत सुरक्षित क्लाउड स्टोरेज मिळते.
योग्य उत्तर: पर्याय (१) फक्त अ आणि ब सत्य.
ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानाच्या वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) ब्लॉकचेन हा एक विकेंद्रित डेटाबेस (Decentralized Database) असतो, ज्याची प्रत नेटवर्कवरील सर्व घटकांकडे असते.
(ब) एकदा ब्लॉकचेनमध्ये डेटा नोंदवल्यानंतर तो कोणालाही बदलता किंवा नष्ट करता येत नाही (Immutability).
(क) यामध्ये सर्व डेटा सुरक्षेसाठी क्रिप्टोग्राफी (Cryptography) अल्गोरिदमचा वापर केला जातो.
सत्य विधाने कोणती?
पर्याय: (१) फक्त अ आणि ब (२) फक्त ब आणि क (३) फक्त अ आणि क (४) वरील सर्व विधाने सत्य
सविस्तर विश्लेषण: ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान हे Decentralization, Immutability (अपरिवर्तनीयता) आणि Cryptographic Security या तीन स्तंभांवर उभे आहे. डेटाच्या प्रत्येक नोंदीला हॅश की जोडलेली असते, त्यामुळे एकाही घटकाने फेरबदल करण्याचा प्रयत्न केल्यास संपूर्ण नेटवर्क तो बदल तात्काळ नाकारते. त्यामुळे तिन्ही विधाने सत्य आहेत.
योग्य उत्तर: पर्याय (४) वरील सर्व विधाने सत्य.
क्वांटम कॉम्प्युटिंगच्या संदर्भात 'क्युबिट' (Qubit) बाबत खालीलपैकी कोणते विधान अचूक आहे?
पर्याय:
(१) पारंपारिक बिट्सप्रमाणे क्युबिट एका वेळी केवळ ० किंवा केवळ १ असू शकतो.
(२) सुपरपोजिशनच्या तत्त्वामुळे क्युबिट एकाच वेळी ० आणि १ अशा दोन्ही अवस्थांमध्ये अस्तित्वात राहू शकतो.
(३) क्युबिटची गती सामान्य बिट्सपेक्षा संथ असते.
(४) क्युबिट केवळ चुंबकीय टेपवरच साठवता येतो.
सविस्तर विश्लेषण: सामान्य डिजिटल संगणकात बिट हे ० किंवा १ यापैकी एकाच स्थितीत असते. मात्र, क्वांटम मेकॅनिक्समधील 'Superposition' या गुणधर्मामुळे क्युबिट (Quantum Bit) एकाच वेळी ० आणि १ या दोन्ही अवस्थांमध्ये राहू शकतो. यामुळे क्वांटम संगणकाला अफाट पॅरलल प्रोसेसिंग क्षमता प्राप्त होते.
योग्य उत्तर: पर्याय (२).
डिजिटल इंडिया, AI व उदयोन्मुख तंत्रज्ञान सराव चाचणी ०६
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.