भौतिकशास्त्र - ध्वनी, वारंवारता, ध्वनीचा वेग व प्रतिध्वनी - सराव चाचणी

भौतिकशास्त्र - ध्वनी, वारंवारता, ध्वनीचा वेग व प्रतिध्वनी (Physics - Sound, Frequency, Velocity & Waves) या घटकावर आधारित १५ महत्त्वाचे बहुपर्यायी सराव प्रश्न व सविस्तर स्पष्टीकरण. MPSC, पोलीस भरती व तलाठी परीक्षेसाठी मोफत ऑनलाइन सोडवा.

सामान्य विज्ञान

Google वर फॉलो करा

📖

या घटकाची अभ्यास नोट्स उपलब्धध्वनीशास्त्र: ध्वनीतरंग, ध्वनीचा विविध माध्यमांतील वेग, श्राव्य मर्यादा (Infrasonic/Ultrasonic) व प्रतिध्वनी

नोट्स वाचा➔

महासराव संपादकीय टीम १९ सप्टेंबर, २०२६ तज्ज्ञांकडून प्रमाणित (Verified Test)

एकूण प्रश्न

एकूण गुण

वेळ मर्यादा

15 मि.

माध्यम

मराठी व English

🎯 प्रीमियम टेस्ट सिरीज➔

📲

हा सराव मोबाईल ॲपमध्ये सोडवा!

महासरावचे अधिकृत Android App आता Google Play वर उपलब्ध आहे.

Google Play वरून मिळवा

सराव प्रश्नपत्रिका व उत्तरे (Practice Questions)

15 प्रश्न समाविष्ट

ध्वनीच्या (Sound) मूलभूत गुणधर्मांविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:(I) ध्वनीच्या प्रसारासाठी भौतिक माध्यमाची (स्थायू, द्रव किंवा वायू) नितांत गरज असते; ध्वनी निर्वात पोकळीतून प्रवास करू शकत नाही.(II) ध्वनीच्या कंपनांची वारंवारता (Frequency) 'हर्ट्झ' (Hertz - Hz) या एककात मोजली जाते.(III) ध्वनीची तीव्रता किंवा पातळी (Loudness / Sound Level) 'डेसिबल' (Decibel - dB) या एककात मोजली जाते.योग्य पर्याय निवडा:

Consider the following statements regarding the physical properties of sound:(I) A material medium (solid, liquid, or gas) is indispensable for the propagation of sound; sound cannot travel through a vacuum.(II) The frequency of sound vibrations is measured in the unit of Hertz (Hz).(III) The loudness/sound pressure level is expressed in the logarithmic unit of Decibels (dB).Select the correct option:

फक्त (II) बरोबर आहे

Only (II) is true

फक्त (I) आणि (II) बरोबर आहेत

Only (I) and (II) are true

(I), (II) आणि (III) तिन्ही विधाने बरोबर आहेत

(I), (II), and (III) all three statements are true

(I), (II) आणि (III) सर्व चुकीचे आहेत

(I), (II), and (III) are all false

पदार्थांच्या स्फटिकांची अंतर्गत अणू रचना (Crystal Lattice Structure) अभ्यासण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या विद्युतचुंबकीय किरणांचा वापर केला जातो?

Which electromagnetic radiation with wavelengths comparable to inter-atomic crystal lattice spacings is utilized in crystallography?

अतिनील किरणे

Ultraviolet rays

गॅमा किरणे

Gamma rays

अवरक्त किरणे

Infrared rays

क्ष-किरणे (X-Rays - क्ष-किरण विवर्तन / X-Ray Crystallography)

X-Rays (X-Ray Crystallography)

ध्वनीतरंग हे यांत्रिकी अनुतरंग (Longitudinal Mechanical Waves) असून ते खालीलपैकी कोणत्या माध्यमातून प्रवास करू शकतात?

Sound waves are longitudinal mechanical waves that can propagate through which of the following physical media?

स्थायू, द्रव आणि वायू या तिन्ही माध्यमातून

In all three media: Solids, Liquids, and Gases

केवळ द्रव

Liquids only

केवळ स्थायू

Solids only

केवळ वायू

Gases only

वेगवेगळ्या भौतिक माध्यमांमधील 'ध्वनीच्या वेगाच्या' (Speed of Sound) योग्य उतरत्या क्रमाने खालीलपैकी कोणता पर्याय अचूक आहे?

Which of the following correctly represents the descending order of the speed of sound across different physical media?

वायू > द्रव > स्थायू

Gases > Liquids > Solids

स्थायू > द्रव > वायू [उदा. पोलाद ~5100 m/s > पाणी ~1500 m/s > हवा ~343 m/s]

Solids > Liquids > Gases [e.g. Steel ~5100 m/s > Water ~1500 m/s > Air ~343 m/s]

द्रव > स्थायू > वायू

Liquids > Solids > Gases

तिन्ही माध्यमात ध्वनीचा वेग तंतोतंत समान असतो.

Speed of sound is identical across all three media.

हवेच्या तापमानात प्रत्येक 1°C ची वाढ झाल्यास हवेतील ध्वनीचा वेग किती प्रमाणात वाढतो?

For every 1°C rise in atmospheric air temperature, by how much does the speed of sound in air increase?

6.1 सेमी/सेकंद

6.1 cm/s

0.61 सेमी/सेकंद

0.61 cm/s

61 सेमी/सेकंद (किंवा 0.61 मीटर/सेकंद)

61 cm/s (or 0.61 m/s)

16 सेमी/सेकंद

16 cm/s

🎯 Official Test Series सर्व स्पर्धा परीक्षा परिपूर्ण तयारी

MPSC, पोलीस भरती व तलाठी — संपूर्ण टेस्ट सिरीज

100+ फुल-लेंथ सराव पेपर्स, विषयनिहाय चाचण्या, ऑल महाराष्ट्र रँकिंग आणि PYQs सोल्यूशन्ससह!

👮 पोलीस भरती सिरीज➔🏛️ तलाठी / MPSC सिरीज➔

मनुष्याला स्पष्ट 'प्रतिध्वनी' (Echo) ऐकू येण्यासाठी मूळ ध्वनी आणि परावर्तित ध्वनी यांच्यामध्ये किमान किती कालावधीचे अंतर आणि परावर्तक पृष्ठभागापासून किमान किती अंतराची आवश्यकता असते?

To perceive a distinct and clear 'Echo', what is the minimum time separation required between original sound and reflected sound, and what is the minimum distance between source and reflecting obstacle in air at 22°C?

कालावधी 0.01 सेकंद आणि अंतर 5 मीटर

Time of 0.01 seconds and distance of 5 meters

कालावधी 1 सेकंद आणि अंतर 34 मीटर

Time of 1 second and distance of 34 meters

कालावधी 0.5 सेकंद आणि अंतर 10 मीटर

Time of 0.5 seconds and distance of 10 meters

किमान कालावधी 0.1 सेकंद आणि हवेतील किमान अंतर 17.2 मीटर

Minimum time of 0.1 seconds and minimum distance of 17.2 meters in air

खालीलपैकी कोणते विद्युतचुंबकीय लहरींचे (Electromagnetic Waves) मूलभूत भौतिक गुणधर्म आहेत?(a) तरंगलांबी (Wavelength - λ)(b) वेग (Velocity - c = 3 × 10⁸ m/s निर्वातात)(c) वारंवारता (Frequency - ν)योग्य पर्याय निवडा:

Which of the following are fundamental physical wave properties of electromagnetic waves?(a) Wavelength (λ)(b) Velocity ($c = 3 \times 10^8\text{ m/s}$ in vacuum)(c) Frequency (ν)Select the correct option:

सर्व (a), (b) आणि (c) हे मूलभूत गुणधर्म आहेत

All (a), (b), and (c) are fundamental wave properties

फक्त (b) आणि (c)

Only (b) and (c)

फक्त (a) आणि (b)

Only (a) and (b)

यापैकी एकही नाही

None of the given options

क्ष-किरणांविषयी (X-Rays) खालील विधाने सत्य (True) की असत्य (False) आहेत ते ठरवा:(a) क्ष-किरण या उच्च ऊर्जेच्या विद्युतचुंबकीय लहरी आहेत.(b) क्ष-किरणांची तरंगलांबी अतिशय लहान (0.01 nm ते 10 nm) असते.(c) क्ष-किरणांवर ऋण विद्युतभार असतो.(d) क्ष-किरण विद्युत आणि चुंबकीय क्षेत्रामुळे विचलित होतात.योग्य पर्याय निवडा:

Determine whether the following statements regarding X-rays are True or False:(a) X-rays are high-energy electromagnetic waves.(b) The wavelength of X-rays is extremely short (0.01 nm to 10 nm).(c) X-rays carry a negative electric charge.(d) X-rays are deflected by electric and magnetic fields.Select the correct option:

(a) असत्य, (b) असत्य, (c) सत्य, (d) असत्य

(a) False, (b) False, (c) True, (d) False

(a) सत्य, (b) सत्य, (c) असत्य, (d) असत्य

(a) True, (b) True, (c) False, (d) False

(a) सत्य, (b) असत्य, (c) सत्य, (d) असत्य

(a) True, (b) False, (c) True, (d) False

(a) सत्य, (b) सत्य, (c) सत्य, (d) असत्य

(a) True, (b) True, (c) True, (d) False

ध्वनीच्या वारंवारतेनुसार केलेल्या वर्गीकरणात 'अवश्राव्य ध्वनी' (Infrasonic Sound) आणि 'श्राव्यातीत ध्वनी' (Ultrasonic Sound) यांच्या मर्यादा कोणत्या असतात?

According to frequency thresholds, what are the respective frequency bounds defining 'Infrasonic' and 'Ultrasonic' sound waves?

श्राव्यातीत ध्वनी 20 Hz पेक्षा कमी असतो.

Ultrasonic is below 20 Hz.

अवश्राव्य ध्वनी 20,000 Hz पेक्षा जास्त असतो.

Infrasonic is above 20,000 Hz.

अवश्राव्य ध्वनी: 20 Hz पेक्षा कमी वारंवारता ; श्राव्यातीत ध्वनी: 20,000 Hz पेक्षा जास्त वारंवारता .

Infrasonic: frequency below 20 Hz ; Ultrasonic: frequency above 20,000 Hz .

मानवी कान दोन्ही प्रकार सहज ऐकू शकतात.

Human ears can easily hear both.

Q10

भौतिकशास्त्रात 'ध्वनी ऊर्जा' (Sound Energy) ची नेमकी व्याख्या खालीलपैकी कोणती आहे?

In classical physics, what is the precise definition of 'Sound Energy'?

केवळ रासायनिक ऊर्जा

Chemical energy only

कंपन पावणाऱ्या स्रोताची विद्युत ऊर्जा

Electrical energy of the source

केवळ चुंबकीय ऊर्जा

Magnetic energy only

कंपन पावणाऱ्या स्रोताची यांत्रिक ऊर्जा, जी प्रत्यास्थ माध्यमातील कणांच्या परस्पर संपर्कातून पुढे वाहून नेली जाते.

The mechanical energy of a vibrating source transmitted through consecutive collisions of particles in an elastic medium.

Q11

ध्वनीच्या प्रसाराविषयी खालील विधाने तपासा आणि योग्य विधानांचा संच ओळखा:i. ध्वनी हा निर्वात पोकळीतून (Vacuum) सहज प्रवास करतो.ii. निरोगी मानवी कानासाठी ऐकू येणाऱ्या श्राव्य ध्वनीची वारंवारता 20 Hz ते 20,000 Hz असते.iii. ध्वनीचा स्रोत गतिमान असताना निरीक्षकाला ऐकू येणाऱ्या वारंवारतेत आभासी बदल होतो.iv. ध्वनीचा स्रोत आणि निरीक्षक यांच्यातील सापेक्ष गतीमुळे वारंवारतेत होणाऱ्या या बदलाला 'डॉप्लर परिणाम' (Doppler Effect) म्हणतात.योग्य पर्याय निवडा:

Evaluate the following statements regarding sound propagation and choose the correct set:i. Sound travels easily through a vacuum.ii. The audible frequency range for normal human hearing is 20 Hz to 20,000 Hz.iii. When a sound source is moving relative to an observer, the perceived pitch/frequency changes.iv. This apparent change in frequency due to relative motion is known as the 'Doppler Effect'.Select the correct option:

फक्त ii, iii आणि iv बरोबर आहेत

Only ii, iii, and iv are correct

फक्त i आणि ii बरोबर आहेत

Only i and ii are correct

फक्त i बरोबर आहे

Only i is correct

सर्व विधाने बरोबर आहेत

All statements are correct

Q12

समुद्राची खोली मोजण्यासाठी, समुद्रातील बुडालेली जहाजे, पाणबुड्या आणि हिमनग यांचा अचूक ठावठिकाणा शोधण्यासाठी नौदलात वापरल्या जाणाऱ्या 'सोनार' (SONAR) तंत्रज्ञानात कोणत्या लहरींचा वापर केला जातो?

In the navigational and oceanographic technology 'SONAR' (Sound Navigation and Ranging) used to map ocean depths and locate submerged submarines, which sound waves are deployed?

अवश्राव्य ध्वनीतरंग

Infrasonic sound waves

श्राव्यातीत ध्वनीतरंग (Ultrasonic Waves - 20,000 Hz पेक्षा जास्त)

Ultrasonic sound waves (frequency > 20,000 Hz)

साधे रेडिओ तरंग

Standard radio waves

क्ष-किरण लहरी

X-ray waves

Q13

बंदिस्त नाट्यगृह, सभागृह किंवा सिनेमा हॉलमध्ये भिंती, छत आणि जमिनीवरून ध्वनीचे वारंवार परावर्तन झाल्यामुळे मूळ आवाज रेंगाळतो व गोंधळ निर्माण होतो; या भौतिक परिणामाला काय म्हणतात आणि तो रोखण्यासाठी काय उपाय केले जातात?

In enclosed auditoriums or cinema halls, the persistence of sound caused by multiple repeated reflections from walls and ceilings creates acoustic blurring. What is this phenomenon called, and how is it mitigated?

अनुनाद; हे रोखण्यासाठी पंखे लावले जातात.

Resonance; mitigated using fans.

ध्रुवीकरण; हे रोखण्यासाठी आरसे लावले जातात.

Polarization; mitigated using mirrors.

निनाद ; हे रोखण्यासाठी भिंती आणि छतावर ध्वनीशोषक साहित्य लावले जातात.

Reverberation; mitigated by installing sound-absorbent materials on walls and ceilings.

विस्पंद; हे रोखण्यासाठी खिडक्या उघड्या ठेवल्या जातात.

Beats; mitigated by opening windows.

Q14

जेव्हा ध्वनीचा स्रोत आणि श्रोता (निरीक्षक) यांच्यामध्ये सापेक्ष हालचाल असते, तेव्हा श्रोत्याला ऐकू येणाऱ्या ध्वनीच्या वारंवारतेत होणाऱ्या आभासी बदलाला कोणता परिणाम म्हणतात?

Whenever there is relative motion between a source of sound and an observer, the apparent shift in the pitch/frequency heard by the observer is termed:

हॉयगेन्सचा प्रभाव

Huygen's effect

ज्यूल्सचा प्रभाव

Joule's effect

रमण प्रभाव

Raman effect

डॉप्लरचा प्रभाव

Doppler effect

Q15

विमान किंवा क्षेपणास्त्राचा वेग मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या 'मॅक क्रमांकाबाबत' (Mach Number) खालीलपैकी कोणते विधान अचूक आहे?

Which statement is accurate regarding 'Mach Number' used to express the speed of high-velocity aircraft and missiles?

मॅक क्रमांक म्हणजे वस्तूचा वेग आणि त्याच माध्यमातील ध्वनीचा वेग यांचे गुणोत्तर; जेव्हा मॅक क्रमांक 1 पेक्षा जास्त असतो, तेव्हा त्या वेगाला 'सुपरसॉनिक वेग' म्हणतात आणि यामुळे हवेत 'सोनिक बूम' चे प्रचंड आवाज निर्माण होतात.

Mach number is the ratio of the object's speed to the speed of sound in surrounding air; when Mach > 1, the speed is classified as 'Supersonic', generating powerful shock waves called 'Sonic Booms'.

मॅक क्रमांक केवळ पाण्याच्या खोलीसाठी वापरतात.

Mach number measures water depth only.

मॅक १ म्हणजे प्रकाशाचा वेग.

Mach 1 equals the speed of light.

मॅक ५ पेक्षा जास्त वेगाला सबसॉनिक म्हणतात.

Speeds above Mach 5 are called subsonic.

🚀 संपूर्ण तयारी