आंतरराष्ट्रीय घडामोडी आणि जागतिक परिषदा: G20 भारत घोषणापत्र, BRICS विस्तार, COP हवामान परिषदा व जागतिक घडामोडी
आंतरराष्ट्रीय घडामोडी आणि जागतिक परिषदा: G20 भारत घोषणापत्र, BRICS विस्तार, COP हवामान परिषदा व जागतिक घडामोडी या घटकामध्ये ब्रिक्स (BRICS) संघटनेचा ऐतिहासिक विस्तार, G20 शिखर परिषद व भारत मंडपम घोषणापत्र, कझान (रशिया) या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
आंतरराष्ट्रीय घडामोडी आणि जागतिक परिषदा: G20 भारत घोषणापत्र, BRICS विस्तार, COP हवामान परिषदा व आंतरराष्ट्रीय संघटना
भारताचे ऐतिहासिक G20 अध्यक्षपद (नवी दिल्ली घोषणापत्र, आफ्रिकन युनियनचा ५५ देशांचा समावेश व IMEC कॉरिडॉर), ब्रिक्स (BRICS) चा ऐतिहासिक विस्तार (नवीन ५ सदस्य देश), कॉप-२८ (COP28 दुबई) मधील लॉस अँड डॅमेज फंड व कॉप-२९ (COP29 बाकू), शांघाय सहकार्य संघटना (SCO अस्ताना शिखर परिषद) आणि जागतिक निवडणुकांचा सर्वंकष परीक्षाभिमुख अभ्यास.
अभ्यासघटक अनुक्रमणिका (Quick Navigation)
१ १८ वी G20 शिखर परिषद (नवी दिल्ली) व भारताचे अध्यक्षपद
भारताने १ डिसेंबर २०२२ ते ३० नोव्हेंबर २०२३ या कालावधीत जगातील २० सर्वांत मोठ्या अर्थव्यवस्थांच्या G20 समूहाचे अध्यक्षपद भूषवले. मुख्य शिखर परिषद ९ व १० सप्टेंबर २०२३ रोजी नवी दिल्लीतील 'भारत मंडपम' (प्रगती मैदान) येथे पार पडली. भारताने 'जनसहभागाची परिषद' (People's G20) म्हणून देशभरातील ६० शहरांमध्ये २०० हून अधिक बैठका आयोजित केल्या, ज्यात महाराष्ट्रातील पुणे, मुंबई, नागपूर आणि छत्रपती संभाजीनगर यांचा समावेश होता.
G20 भारत २०२३ प्रमुख वैशिष्ट्ये व संकल्पना:
- मुख्य घोषवाक्य (Theme): 'वसुधैव कुटुंबकम्' — 'एक पृथ्वी, एक कुटुंब, एक भविष्य' (One Earth, One Family, One Future). हे महाउपनिषदामधून घेण्यात आले होते.
- G20 चे भारताचे शेर्पा: अमिताभ कांत (नीती आयोगाचे माजी CEO). मुख्य समन्वयक: हर्षवर्धन श्रृंगला.
- ऐतिहासिक निर्णय - आफ्रिकन युनियनचा समावेश: भारताच्या पुढाकाराने ५५ सदस्य राष्ट्रे असलेल्या आफ्रिकन युनियन (African Union - AU) ला G20 चे स्थायी पूर्ण सदस्यत्व देण्यात आले (आता हा गट अनौपचारिकरीत्या G21 म्हणून ओळखला जातो).
- ग्लोबल बायोफ्युएल अलायन्स (Global Biofuels Alliance - GBA): भारत, अमेरिका आणि ब्राझील यांच्या नेतृत्वाखाली शाश्वत जैवइंधनाचा प्रसार करण्यासाठी युती स्थापन झाली.
- IMEC कॉरिडॉर घोषणा: भारत-मध्य पूर्व-युरोप आर्थिक कॉरिडॉर (India-Middle East-Europe Economic Corridor - IMEC) ची ऐतिहासिक घोषणा झाली.
नवी दिल्ली घोषणापत्र (New Delhi Declaration):
- १००% सहमती (Consensus): रशिया-युक्रेन युद्धाच्या तीव्र जागतिक तणावाच्या पार्श्वभूमीवरही सर्व ११२ परिच्छेदांवर सर्व देशांची १००% एकमताने स्वाक्षरी झाली, जे भारताच्या मुत्सद्देगिरीचे जागतिक यश मानले गेले.
- महिला सक्षमीकरणासाठी कृती गट: महिलांच्या नेतृत्वाखालील विकासासाठी नवीन कार्यकारी गटाची निर्मिती करण्यात आली.
- पुढील G20 अध्यक्षपदे (Troika): २०२३ - भारत (नवी दिल्ली), २०२४ - ब्राझील (रिओ दी जानेरो), २०२५ - दक्षिण आफ्रिका. ही सलग तीन वर्षे विकसनशील देशांची (Global South) अध्यक्षपदे आहेत.
- नटराज मूर्ती: भारत मंडपमच्या प्रवेशद्वारावर अष्टधातूपासून बनवलेली जगातील सर्वांत उंच २७ फूट नटराज मूर्ती स्थापित करण्यात आली होती (शिल्पकार: राधाकृष्णन स्थापती).
२ ब्रिक्स (BRICS) चा ऐतिहासिक विस्तार व १६ वी कझान परिषद
ब्रिक्स (BRICS: ब्राझील, रशिया, भारत, चीन, दक्षिण आफ्रिका) समूहाने स्थापनेनंतरचा सर्वात मोठा भू-राजकीय विस्तार केला. १५ व्या जोहान्सबर्ग परिषदेत (ऑगस्ट २०२३) घेतलेल्या निर्णयानुसार १ जानेवारी २०२४ पासून नवीन सदस्य देशांना अधिकृत प्रवेश मिळाला.
ब्रिक्स (BRICS) नवीन सदस्य देश (१ जानेवारी २०२४):
- नवीन ५ पूर्ण सदस्य: (१) इजिप्त (Egypt), (२) इथिओपिया (Ethiopia), (३) इराण (Iran), (४) संयुक्त अरब अमिराती (UAE), (५) सौदी अरेबिया (Saudi Arabia - सहभाग निश्चित केला).
- अर्जेंटिनाने माघार घेतली: अर्जेंटिनाचे नवीन अध्यक्ष जेव्हियर मायली (Javier Milei) यांनी ब्रिक्समध्ये सहभागी न होण्याचा निर्णय घेतला.
- जागतिक प्रभाव: या विस्तारामुळे ब्रिक्स देशांची लोकसंख्या जगाच्या ४५% झाली असून जागतिक खनिज तेल उत्पादनात ब्रिक्सचा वाटा ४०% पेक्षा जास्त झाला आहे.
- न्यू डेव्हलपमेंट बँक (NDB): ब्रिक्स बँकेचे मुख्यालय शांघाय (चीन) येथे असून सध्याच्या अध्यक्षा ब्राझीलच्या माजी राष्ट्राध्यक्ष डिल्मा रुसेफ (Dilma Rousseff) आहेत.
१६ वी ब्रिक्स शिखर परिषद (कझान, रशिया - ऑक्टोबर २०२४):
- यजमान शहर व देश: कझान (Kazan, रशिया) - २२ ते २४ ऑक्टोबर २०२४ दरम्यान व्लादिमीर पुतिन यांच्या अध्यक्षतेखाली.
- थीम: 'न्याय्य जागतिक विकास आणि सुरक्षेसाठी बहुपक्षीयता बळकट करणे' (Strengthening Multilateralism for Just Global Development and Security).
- भागीदार देश श्रेणी (Partner Countries): परिषदेत १३ देशांना नवीन 'पार्टनर देश' म्हणून मान्यता देण्यावर सहमती झाली.
- भारत-चीन द्विपक्षीय भेट: पूर्व लडाख सीमेवरील गस्ती करारावर सहमती झाल्यानंतर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि शी जिनपिंग यांच्यात ५ वर्षांनंतर पहिली औपचारिक द्विपक्षीय चर्चा झाली.
३ हवामान बदल परिषदा: COP28 (दुबई) व COP29 (बाकू)
संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान बदल फ्रेमवर्क अधिवेशनाच्या (UNFCCC) वार्षिक परिषदा जागतिक तापमान वाढ १.५ अंश सेल्सिअसच्या आत रोखण्यासाठी अत्यंत निर्णायक ठरत आहेत.
COP28 (दुबई, UAE - नोव्हेंबर-डिसेंबर २०२३):
- अध्यक्ष: सुलतान अल जाबेर (Sultan Al Jaber - UAE चे उद्योगमंत्री).
- यूएई सहमती (UAE Consensus): हवामान परिषदांच्या इतिहासात प्रथमच 'जीवाश्म इंधनापासून दूर जाणे' (Transitioning away from fossil fuels) या शब्दावलीचा अधिकृत दस्तऐवजात समावेश करण्यात आला.
- लॉस अँड डॅमेज फंड (Loss and Damage Fund): हवामान आपत्तींना तोंड देणाऱ्या गरीब व विकसनशील देशांना नुकसानभरपाई देण्यासाठी पहिल्याच दिवशी या ऐतिहासिक फंडाचे प्रत्यक्ष कामकाज सुरू करण्यात आले. या निधीचे जागतिक बँक प्राथमिक व्यवस्थापन करेल.
- भारताची 'ग्रीन क्रेडिट' संकल्पना: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी COP28 मध्ये जागतिक 'ग्रीन क्रेडिट इनिशिएटिव्ह' (Green Credit Initiative) सुरू करण्याची घोषणा केली.
- २०३० चे उद्दिष्ट: जागतिक पातळीवर अक्षय ऊर्जा क्षमता तिप्पट करणे आणि ऊर्जा कार्यक्षमता सुधारण्याचा दर दुप्पट करण्याचे लक्ष्य निश्चित केले.
COP29 (बाकू, अझरबैजान - नोव्हेंबर २०२४):
- यजमान शहर: बाकू (Baku, अझरबैजान) - ११ ते २२ नोव्हेंबर २०२४.
- परिषदेचे स्वरूप - 'फायनान्स कॉप' (Finance COP): परिषदेचा मुख्य भर नवीन हवामान वित्तपुरवठा उद्दिष्टावर (New Collective Quantified Goal - NCQG) होता.
- हवामान निधी वाद: २००९ च्या कोपेनहेगन परिषदेतील दरवर्षी $१०० अब्ज देण्याचे उद्दिष्ट २०२५ मध्ये संपत असल्याने, विकसनशील देशांनी दरवर्षी $१ ट्रिलियनहून अधिक अनुदानाचा आग्रह धरला. बाकू परिषदेत विकसित देशांनी २०३५ पर्यंत दरवर्षी ३०० अब्ज डॉलर्स जमवण्याचे उद्दिष्ट मान्य केले.
- COP30 (२०२५): पुढील ३० वी हवामान परिषद बेलेम (Belém, ब्राझील) येथे आयोजित केली जाणार आहे.
४ शांघाय सहकार्य संघटना (SCO) व अन्य महत्त्वाची आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठे
शांघाय सहकार्य संघटना (SCO):
- २३ वी शिखर परिषद (२०२३ - आभासी): भारताच्या अध्यक्षतेखाली जुलै २०२३ मध्ये पार पडली. भारताने 'SECURE SCO' संकल्पना मांडली (Security, Economy, Connectivity, Unity, Respect, Environment).
- नवीन सदस्य: २०२३ मध्ये इराण हा ९ वा पूर्ण सदस्य बनला; तर जुलै २०२४ च्या अस्ताना (कझाकस्तान) परिषदेत बेलारूस हा SCO चा १० वा सदस्य बनला.
- SCO ची पहिली सांस्कृतिक व पर्यटन राजधानी: भारताने वाराणसी (उत्तर प्रदेश) ला २०२२-२३ या वर्षासाठी पहिली SCO राजधानी म्हणून घोषित केले होते.
- मुख्यालय व RATS: SCO चे मुख्यालय बीजिंग (चीन) येथे असून प्रादेशिक दहशतवादविरोधी रचना (RATS) ताश्कंद (उझबेकिस्तान) येथे आहे.
G7, NATO व जागतिक सत्ता निवडणुका (2024-2026):
- ५० वी G7 शिखर परिषद (२०२४): अपुलिया (Apulia, इटली) येथे पार पडली. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी विशेष निमंत्रित म्हणून सलग पाचव्यांदा हजेरी लावली.
- NATO ७५ वा वर्धापन दिन: वॉशिंग्टन डी.सी. (अमेरिका) येथे परिषद पार पडली. २०२४ मध्ये स्वीडन हा ३२ वा अधिकृत सदस्य बनला (फिनलंड ३१ वा सदस्य २०२३ मध्ये बनला होता). मार्क रुटे (नेदरलँड्सचे माजी पंतप्रधान) नवीन महासचिव बनले.
- अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष निवडणूक २०२४: डोनाल्ड ट्रम्प (रिपब्लिकन पक्ष) यांनी कमला हॅरिस यांचा पराभव करून अमेरिकेचे ४७ वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून विजय मिळवला. जे.डी. व्हॅन्स (J.D. Vance) हे उपराष्ट्राध्यक्ष बनले (त्यांच्या पत्नी उषा व्हॅन्स या भारतीय वंशाच्या आहेत).
- ब्रिटिश सार्वत्रिक निवडणूक २०२४: लेबर पक्षाचे किर स्टार्मर (Keir Starmer) यांनी ऋषी सुनक यांचा पराभव करून ब्रिटनचे नवीन पंतप्रधानपद स्वीकारले.
★ प्रमुख आंतरराष्ट्रीय परिषदा व संघटना तुलनात्मक तक्ता (2023-2026)
| संघटना / परिषद | वर्ष व आवृत्ती | यजमान शहर व देश | मुख्य विषय / संकल्पना | भारताचा सहभाग व ऐतिहासिक फलित |
|---|---|---|---|---|
| G20 Leaders Summit | २०२३ (१८ वी) | नवी दिल्ली (भारत) | वसुधैव कुटुंबकम् (One Earth, One Family, One Future) | आफ्रिकन युनियनला पूर्ण सदस्यत्व; १००% सहमतीचे नवी दिल्ली घोषणापत्र; IMEC कॉरिडॉर. |
| G20 Leaders Summit | २०२४ (१९ वी) | रिओ दी जानेरो (ब्राझील) | Building a Just World and a Sustainable Planet | जागतिक भूक व दारिद्र्याविरोधात ग्लोबल अलायन्सची स्थापना; भारताचा पाठिंबा. |
| BRICS Summit | २०२३ (१५ वी) | जोहान्सबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) | BRICS and Africa: Partnership for Mutually Accelerated Growth | ५ नवीन सदस्यांना प्रवेश देण्याचा ऐतिहासिक निर्णय (१ जानेवारी २०२४ पासून लागू). |
| BRICS Summit | २०२४ (१६ वी) | कझान (रशिया) | Strengthening Multilateralism for Fair Global Development | पंतप्रधान मोदींची उपस्थिती; पूर्व लडाख सीमेवरील तणावानंतर भारत-चीन संवाद. |
| UNFCCC COP28 | २०२३ | दुबई (संयुक्त अरब अमिराती) | UAE Consensus & Global Stocktake | लॉस अँड डॅमेज फंड कार्यान्वित; भारताने 'ग्रीन क्रेडिट इनिशिएटिव्ह' मांडले. |
| UNFCCC COP29 | २०२४ | बाकू (अझरबैजान) | In Solidarity for a Green World (Finance COP) | NCQG अंतर्गत २०३५ पर्यंत वार्षिक $३०० अब्ज हवामान निधी देण्याचे उद्दिष्ट. |
| SCO Summit | २०२४ (२४ वी) | अस्ताना (कझाकस्तान) | Strengthening Multilateral Dialogue & Peace | बेलारूस १० वा पूर्ण सदस्य बनला; भारताचे प्रतिनिधित्व परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर यांनी केले. |
| G7 Summit | २०२४ (५० वी) | अपुलिया, फासानो (इटली) | Global Governance, AI & Africa Partnership | पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आउटरीच सत्रात सलग ५ व्यांदा सन्माननीय पाहुणे म्हणून सहभागी. |
★ पोलीस भरती व सरळसेवा विशेष रिव्हिजन वन-लाइनर तथ्ये (१६ महत्त्वाचे मुद्दे)
| क्र. | परीक्षोपयोगी प्रश्न / घटक | थेट उत्तर व जलद उजळणी तथ्य (Factoid) |
|---|---|---|
| १ | भारतातील G20 शिखर परिषद २०२३ चे स्थळ कोणते होते? | भारत मंडपम, प्रगती मैदान, नवी दिल्ली (९-१० सप्टेंबर २०२३). |
| २ | G20 चे भारताचे शेर्पा कोण होते? | अमिताभ कांत (माजी मुख्य कार्यकारी अधिकारी, नीती आयोग). |
| ३ | भारताच्या अध्यक्षतेखाली G20 मध्ये कोणत्या नवीन गटाला पूर्ण सदस्यत्व दिले? | आफ्रिकन युनियन (AU - ५५ आफ्रिकन देश; अध्यक्ष: अझाली असौमानी). |
| ४ | G20 परिषद २०२४ कोणत्या देशात पार पडली? | ब्राझील (रिओ दी जानेरो - राष्ट्राध्यक्ष: लुईझ इनासिओ लुला दा सिल्वा). |
| ५ | १ जानेवारी २०२४ पासून ब्रिक्स (BRICS) मध्ये किती नवीन देश सहभागी झाले? | ५ देश (इजिप्त, इथिओपिया, इराण, संयुक्त अरब अमिराती आणि सौदी अरेबिया). |
| ६ | ब्रिक्सच्या स्थापनेवेळी सुरुवातीला समाविष्ट असलेले देश कोणते? | ब्राझील, रशिया, भारत, चीन (BRIC - २००६); दक्षिण आफ्रिका २०१० मध्ये जोडली गेली. |
| ७ | १६ वी ब्रिक्स शिखर परिषद २०२४ कोठे आयोजित करण्यात आली? | कझान (रशिया - २२ ते २४ ऑक्टोबर २०२४). |
| ८ | ब्रिक्स बँकेचे (NDB) मुख्यालय कोठे आहे? | शांघाय, चीन (सध्याच्या अध्यक्षा: डिल्मा रुसेफ - ब्राझील). |
| ९ | COP28 संयुक्त राष्ट्रे हवामान परिषद कोठे पार पडली? | दुबई, संयुक्त अरब अमिराती (UAE - अध्यक्ष: सुलतान अल जाबेर). |
| १० | COP29 हवामान परिषद २०२४ कोठे आयोजित झाली? | बाकू, अझरबैजान (११ ते २२ नोव्हेंबर २०२४ - Finance COP). |
| ११ | हवामान बदलामुळे नुकसान सोसणाऱ्या देशांसाठी कोणता निधी सुरू झाला? | लॉस अँड डॅमेज फंड (Loss and Damage Fund - COP28 दुबई). |
| १२ | शांघाय सहकार्य संघटनेचा (SCO) १० वा अधिकृत सदस्य कोणता देश बनला? | बेलारूस (जुलै २०२४ - अस्ताना शिखर परिषद). ९ वा सदस्य इराण होता. |
| १३ | नाटो (NATO) चा ३२ वा नवीन सदस्य देश कोणता बनला? | स्वीडन (मार्च २०२४); ३१ वा सदस्य फिनलंड (एप्रिल २०२३) होता. |
| १४ | ५० वी G7 शिखर परिषद २०२४ कोणत्या देशात पार पडली? | इटली (अपुलिया प्रदेश - पंतप्रधान जॉर्जिया मेलोनी यांच्या अध्यक्षतेखाली). |
| १५ | अमेरिकेचे ४७ वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून कोण निवडून आले? | डोनाल्ड ट्रम्प (Donald Trump - रिपब्लिकन पार्टी). |
| १६ | जुलै २०२४ मध्ये ब्रिटनचे नवीन पंतप्रधान कोण बनले? | किर स्टार्मर (Sir Keir Starmer - लेबर पार्टी). |
? MPSC PYQ संदर्भ प्रश्न व विश्लेषणात्मक स्पष्टीकरणे
भारतात पार पडलेल्या १८ व्या G20 शिखर परिषदेबाबत (२०२३) खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) 'वसुधैव कुटुंबकम्' ही या परिषदेची अधिकृत संकल्पना महाउपनिषदामधून स्वीकारण्यात आली होती.
(ब) आफ्रिकन युनियन (AU) ला भारताच्या अध्यक्षतेखाली G20 चे कायमस्वरूपी सदस्यत्व देण्यात आले.
(क) नवी दिल्ली घोषणापत्रात सर्व सदस्य देशांमध्ये एकमताने सहमती घडून आली नाही आणि रशियावर संयुक्त निर्बंध लादले गेले.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
पर्याय: (१) फक्त अ आणि ब (२) फक्त ब आणि क (३) फक्त अ आणि क (४) सर्व विधाने बरोबर
सविस्तर विश्लेषण:
- विधान (अ) बरोबर आहे: 'One Earth, One Family, One Future' ही संकल्पना महाउपनिषदातील प्राचीन संस्कृत सूत्रावर आधारित आहे.
- विधान (ब) बरोबर आहे: ५५ देशांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या आफ्रिकन युनियनला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या पुढाकाराने G20 मध्ये स्थायी सदस्यत्व मिळाले.
- विधान (क) चूक आहे: तीव्र आंतरराष्ट्रीय मतभेद असतानाही भारतीय मुत्सद्देगिरीमुळे नवी दिल्ली घोषणापत्रावर सर्व ११२ परिच्छेदांवर १००% एकमताने (१००% Consensus) स्वाक्षरी झाली आणि रशियावर स्वतंत्र निर्बंध लादण्याचा कोणताही उल्लेख घोषणापत्रात नव्हता.
योग्य उत्तर: पर्याय (१) फक्त अ आणि ब बरोबर.
१ जानेवारी २०२४ रोजी झालेल्या ब्रिक्स (BRICS) च्या ऐतिहासिक विस्तारासंदर्भात खालीलपैकी कोणता देश ब्रिक्सचा अधिकृत नवीन सदस्य बनला नाही?
(१) इजिप्त (Egypt)
(२) इराण (Iran)
(३) अर्जेंटिना (Argentina)
(४) इथिओपिया (Ethiopia)
सविस्तर विश्लेषण: ऑगस्ट २०२३ च्या जोहान्सबर्ग शिखर परिषदेत ६ देशांना आमंत्रण देण्यात आले होते. परंतु अर्जेंटिनात सत्तापालट होऊन नवीन राष्ट्राध्यक्ष जेव्हियर मायली (Javier Milei) निवडून आल्यानंतर त्यांनी औपचारिकपणे ब्रिक्समध्ये सहभागी न होण्याचा निर्णय जाहीर केला. त्यामुळे १ जानेवारी २०२४ रोजी इजिप्त, इथिओपिया, इराण, संयुक्त अरब अमिराती (UAE) आणि सौदी अरेबिया हे देश ब्रिक्सचे नवीन सदस्य बनले.
योग्य उत्तर: पर्याय (३) अर्जेंटिना.
हवामान बदलामुळे उद्भवणाऱ्या संकटांना तोंड देण्यासाठी 'नुकसान आणि हानी निधी' (Loss and Damage Fund) कोणत्या हवामान शिखर परिषदेच्या पहिल्याच दिवशी अधिकृतरीत्या कार्यान्वित करण्यात आला?
(१) COP26 - ग्लासगो
(२) COP27 - शर्म अल-शेख
(३) COP28 - दुबई
(४) COP29 - बाकू
सविस्तर विश्लेषण: शर्म अल-शेख (COP27, इजिप्त) मध्ये लॉस अँड डॅमेज फंड स्थापन करण्याचा प्राथमिक करार झाला होता, परंतु त्याचे प्रत्यक्ष नियम आणि निधीचे हस्तांतरण COP28 (दुबई, UAE - नोव्हेंबर २०२३) च्या पहिल्याच दिवशी अध्यक्ष सुलतान अल जाबेर यांच्या पुढाकाराने ऐतिहासिकरीत्या कार्यान्वित करण्यात आले. यामध्ये विविध देशांनी कोट्यवधी डॉलर्सच्या योगदानाची घोषणा केली.
योग्य उत्तर: पर्याय (३) COP28 - दुबई.
आंतरराष्ट्रीय घडामोडी व परिषदा सराव चाचणी ०२
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.